AhmadiGhulamRasoulRahmani212025-05-27T15:23:00Z2025-06-14T12:55:00Z2025-06-14T12:55:00Z21680438787323904550114صص: 1 - 21مقالة علمی - پژوهشیiVBORw0KGgoAAAANSUhEUgAAAJkAAAA9CAYAAAC+0ctCAAAAAXNSR0IArs4c6QAAAARnQU1BAACx jwv8YQUAAAAJcEhZcwAAIdUAACHVAQSctJ0AABBtSURBVHhe7Z0JdBzFmccn4QaDAR2j0YxG923Z wrJky5btgG1MIAvYWAlgWK/DrkPYDbtZINnHJqtEc89odJ8+UGxvDrQEyC7PSYCsd7McOQwsiYEN ZzYb2xiIka2pqpZspvf7aqpbPdM9smQ77wWrfu99z3bVv6q7q7+u+qq6emyTSCQSiUQikUj+VFBV 9RNk90YX7alvZIPLr6WDy1coD60oVfcNnSckEsnMUdWWT7Ke+WtJMH8X9TkOEU/GR7T1SlUz0poR p177MRrI20OjlXfEH/7yRaKoRHJyWN/Cq6nf+UujU53UfDkHSKT8bnVvy7miGonEjDrSPIeGCvtT e62ZGPE7/1MZWFEqqpRIJlGHVmayQO7PrBxnxubNfn98oGGBqFoisdniu+64hAWcz1k6zCka89kP sIGVBeIQktkOixR2WDmKZsTn/A0LFXiV7gU3U09WE+uoXksjxfcRv2svnwBYlOHmz/25OtJyvjiM ZLZCuhqWQAx23NJJvPZ3aUfVbTjTFHITpG9RPfU7fmVZHq2t5B+EVDIbUVtaPkkDef9u6Rx+xyvq 0DK3kE7J4d7mOSzk/r5lPd7sI/Fda7KFVDLbIANLGiyHO0/2B6y/qUjIpsU7w5suZDCzNNWFFip+ UMgksw0WdLdZOQVpK/uikMwIZaChinoyFVOdvtz/xrcGQiaZLeBNp37niyaH8GYfVqFXErIZw0J5 /5JaJ/FkHo/tXucQEslsId513QXEa2epDkGD7mEhOSXGo1W3m+oEY52Vq4REMluIP/lArpUzkFDh l4XklBjvXzTPql7aWbtJSCSzBfaDu0qsnIEFczcLySlBt1+dD8Oj6bUU66g+pThP8jEmnsbJYn7X H8fJotX3CIlktqCO3DOHdMxfn2zV62lvY76QnBLpnIxIJ5OcKdSh1W7pZJI/KrInk8wYXE9Th2+6 nPQ31cXaKj5De+s/S7pqbqI9VzXGd63Lhvyk95rSySTTRtnaVMbChR6CC7beLPMqPjqOJ/MEDTh/ Q0MFHRMDdQ38Xah0MsnJGO9dVk2D+Y+Q1oyJVEeZ0jwZH5GA8xnWe9XnpZNJLMF9X6yt2GP57nEG RlqvtNxfJp1sljO27Ro78edZ76A4Qyad7DTAOOTAUN3FhyLzL1FHRs4RyZaoe/eeiz3GVN8r8kDb wkS2jp5ns6XNE/+cErJ9aS7121+xcowzadN1Mv26pnn+6vDKCw+3ZM3BP9OVwfR4dMlFqIvv+dIF IlnHeMxUE5Ik1KEt58Uj9kuwzrQao1+c6hdc6kjz+aSt5G+pP/fX1Js9ngiCc9+gkaKvHdp1xyVC xmG9i/+CeO2vgfYgDbg+oH7nYeLPfYFECr8Rf/zGS4XMprSV3Uy8mW/SFCOtmW/GfK67hMxGO2pu 03QsmPeocecqDRffj3oadD8uktLy/vYbL4Vz3mflFLr5sv/Agu6dLFqymQ40LRtrr6yeGFpRT9sq P0dDhd3M7/itZbkUm86K/3h/4zztuvBP1jlvjchKAm8yi1ZthknJs8TniPFj4J9wLbHdG/XdHvzr q0jRA9DeL1EfbgbIUEE/SgPuH6n7R/i28FhHfa1VmyfOIcfHKxLQvuV5MMkZhmMdxn14BOv0577M euo+JSR4zHNYe/ndkP4r4RcfUb/jIIuWdQrJ9NiHFxnKf0RrQOLNplAh0f8NAXAcbqCQ22h7VYuW R305Y3DBupZBQ73elXi6wEH+XNelmi/nPl4ZAA38BWPeWLSmWWTZWKjAj2ks4NwnkixRVdsnSBAa zFBPknmyjtK2kq9Ao80VRSzBnoFFK++Ca/q9ZT3CSLTipE4WCxV9LalcKH+ryNI5MrR6LjyoTybp fHaFb7702d/Hhx91bGBxAdzc/ZqG53vtPN4kAddzvDKAdC1coteTat4s/fjxnasy4B68ref57FSb 4JCe+kVCZmOREq+mIZ6s4+AX/Jgs5P6WkEwPpa30flFRnESKA6Pfvv0K9bFNl5NISVQ7AA0XtQu5 7mTEk03jP/Q6joxsmcsixa2alkTnreM6g5ONDzU2Tzx0XT0aGVpVHxu+PodXBpD2yrs1HS/vc7yl 7k3sAdOcDJ7eF7g4DUp37actd8Xysrm/PtbVUCWk0+LYjuuyaDDv3yzrA4N2CglpWmgg7xeohbZ5 hpfz5RxMHWrg4d6t1xsqHFYGmqo+xHW8rde56GDjCtRgJ6B9nAzXeIKEC4Ns6/JCfGDUHauKSM9S 3SmSnKyr+n6tzdHY8Fr9ayslUnSvruusvT2+e+NlZPvq3PGe2mbtYxkIgy6Gh5NyTcC1J757rePD 4ZWXk/6GJbH2hQt5RdMB4yrqzXmXVxR07cWxV2RBXsu5vJvEPE/2qNab6U4GvV38Z12Xce1/9V8B 3fcJro1WfJXrDE6m9F1ViWlWaE4GT+Tb8HQe4H9vq/hrzJuOk6nqyDlwnq9qx0oyn+PF+M6bM4R0 RmAvQkIF37Ws15N1DCcYQmqCfOsGZ+Kj4swTysCyddoDMNHXuFRIbGO99dXoNLy+gPv76eIhiP9u 0Y6LD7NItsToZATCFZFsAnqiRLuCjW9dWSuSk4g/2TK5fSro3pHu/E4K6V9cp1XEwkVfEMk6MGZP dvntlct5mjZcerNjmpPR7vmf03XRqtt5msHJSLj4Ieh6I5rRodX6Rx26k7VmvAVx3N/zMt7s99E5 IEbz8H9P4WR4PO04SQZD3lSOMB3Q0fDhs6w/UvRPQmaCREr/hmt8jv/BiRH0zu/wf4cKOoQE2qdA G0FUanC+VHDjJWpguFLiu+6Y8iOWpJ4sWPAYjEZ6m+O9FjIb7apdqTk48WYxGnbvmOhbVI9hh5Dw CQQNOF/Q6wu4XmLtFX+p/uuWi4Vkeih9S/5Mq0Rpr7hBJOtAsLpZz++Yx58MvSfDkww4HyN+11Mw nvPP0CC4/F/serluipiMdNc1oAbRncyX/TuIiS4D50j0ZpEib8yb/XVeBi5WyE2k+0KJdCaG7dOF 9S4pSbPX/x1wQssZuBZnsXAhD5BjAfcgL+PPfVvrEWiktFOrK/ZEix4+pAKx5tOogfZ+D8qm/ZwP mTIma6+8U8g4JFp+L9y3xHAIBvXHScj9Xfw4WkgS166NZprOZ/8d7ZzfJCQnh/UvWa1XECq6TSTr KOGiv9PyWXvZNZiWFPgLQyeD4e5ppX9ROS8IJDlZwNnHfPZWOMFW5rV/84OuBpeQTcZkvpwDOHyT aNk9vE4vzAQ7KhOxXhoniz+8IQscYFw/jmYB5y+MQ38qfGYFEwESLtqBMQ7+jJTxKU4FG990DDAy OBkPaYw+vOFKCLITW8ED7h+wcIHPGN/FxPDEwvlBLU3ZeX3acAJ6vydQAzHwsfiP70ua6aeSNFz6 HN/DtkYjHntrrGOBaVhkg0uL4frDOHJo5XCWLbI5+I1ELFKxCSZfP8U3IVyDIw1cp5BMTfw7t9r1 HyQJ5Q+KZB39+0O4kbHhZv60TcZkWUzpqr2JtVddg4EqL2BgpjEZTo1Vde+5OLzAMPM6T4uUJT4O SeNkSkfVjdoxjAbDw91CYgJixlshxjxm1MNT/BENFw6lWwM63l07+TAaLVKsz5I1aLT6VkutZuGi Fq5rL9+opcXCxf/IC1vAAgUBTad01dwkki2ZbkyWCp/o+HNe4+V8Oe9Y9Zh8+GwrfVA/l/ayKc8l CRjzf8wr92QSMjA5jNHeuiZtGITu/wmRnBKTtfCh0YrpOhnrEEsYPschdDJMG2+v2KSV5ZbGyWi0 8oEkHRh2+wxmXUKSBE7PIRhP/6opUmIZZ8X3dF0AE6TEGpbBcM1NSHQgjvwOz/fl/J72LrpTM+bL +T+e7ne+hDr12zdcgd+EYhq2vdKz8DO8AoF2o3G9DR7yxH2AOHNiYIl+jxCjQ0zXybC3jRu+uMK1 SeLP+WniGI43tFFA2ba60jgiGGNvpbPyepF8cpSBxaXaxVJvJoOu/SkCxv/O0+zvGj+OtQr8rUge Ll0HWDD/t5qRjnnbhMzG9OFy0skw1iHGH01J42TE6zB/a+nLOazut/7NCri2R016gxGv/Yh2DqlA DGZa6MWflhLZHAyKob2O8PyUkQF6Sh6DYa+p7FxVhmm43ENaM/nLe3xPSiBmI97MZ6FXfxmGyeex 90CdEi37qvYeFcqfAEd9FXVw/FdZqFB39KSYLOB8Dx6CyTaPVvxEyGCoLv4rftyA8xXqd/0EerHE yIHWVvJ11OwfaTkf2vIoxGSHwAGfgXN7BsIAviaKE5nURfqTgj+NhAue2AtoB+MXE3Q9hU4oZJzJ 4XJyCcMKGEru1OoyWTBfX8G3cjKE96Q4jGFeuuEyVJgIqA0G5/WGyDbB/I5Eb5LG8PqPplyvBswm f2gq48lKOi+lo+bTWh5u/xbJHNZZs0rPi5TeK5JtrGfBp/D6TL+j5ncc1dYL8XUbtPtGuLlvGe8R GgsVvMgrAqYK/CFmfk3IbArcQzhe0s4UCH8ICZeEtZCB7VpTmBSroQbP0e/8uTLUWMErminYZY4N rqhRgvnrcbxl264tEVlJqEN1maCpVEIF5VP9eMmRobq5XGdhpKtGj+FG+5uu4OmdRaVJU2hoWCVU VIp5LFJWKJKTgMC639gIvCG8mW+LbBPQQG+l6o3Gb+A/r7f8LgAmRk+ZyngyfymyOUd76jO0a4x3 lSS9V8Sbp7TlV2DeWGdh0tIK9ljK9rXl2O7jAWcz62u4+tiODVkiWwfXBGMDyxbAzHs9Cbo3TAw1 Lv1AzOYRfP+oHT/VRsMlxULGiQ2udbCeujXjvtzPjnUvWo1DqMjSgXO+kPQ11pOw+xYSLl13bMc1 VVrvOmtg/lw9KNbNmzOa7jdfcVHRpDcaxE3pGhF6FvOL91D+kyJbcrbC2su/ZLrxYOPwtAtJEvGB FRB/Zo1alUFjHeWmBWlEHdkyF8qZNz4G3KYZueQsg/bWrDDdeDAIhtO+fpnAGaY/l0/XdfNmH8WX 3ml7sWiF5cIyOOXnhURythJ/LnoRTOs/NDmAL+fAVLMfjI9Y71WrSCD3izRa3mwVjxiB2fHzpmNg ELz96tP6rlPyMYH/Nn+qA4CRSPE3hOS0ULoX3GC1DZsFXM9O9ZZAchaBr4TgppucgHgyxycG6pYJ 2SlBtq504QJoat3cYAgVMslsgIbyfmTpCJ6s98Z7ZrD3yYA6fH0OzChfsqoXXxLPeDeC5OON0t1Y AT2X6bUPN2/WKGuv2DKT9R3+X+QYd44aDNfSlM75twipZDbB96JbOAUaxlQs4PwP3EGLC5qiiAnc VUGD7kf1Nw1WFi7YNusWJCUJ8Mbjf3Nj6RgGI177ezSY9wiLlPmUcNFXSFvpN1kwbxf1575ppTca bneJP7xB/udesxm+NBHK32nlIKdrOJuMb7t2enuoJGc3/BOzSFEEhrzE/vkzYCTo/p460jxHHEIi ScA6a9fAEPiyldNM23z2g/iJ3EiabdYSiW3/SPP5sWj55tR96ic13GDYVvwg9F5Tfqcpkejg7s6J wcWL8Z0mDbieZkHXQRhOJ3BIhZnncXDCP1C/63n8mmisu3a1OiT/q2jJGUDdt++8+GuPXxp/fY/p 9yQkEolEIpFIJJKPJzbb/wPonGzMbbu2hAAAAABJRU5ErkJggk== غالبISSNP: 2788-4155E: 2788-6441تاریخِ دریافت: 22/ 11/ 1403تاریخ پذیرش نهایی: 07/ 03/ 1404تاریخ نشر: 31/ 04/ 1404iVBORw0KGgoAAAANSUhEUgAAAIkAAACJCAYAAAAYJBvJAAAAAXNSR0IArs4c6QAAAARnQU1BAACx jwv8YQUAAAAJcEhZcwAAIdUAACHVAQSctJ0AACLTSURBVHhe7V0JmBxF2e4IQgABRRAFJKBIwpLs znTP7s5ukp3dzZ3NBRIUiCAhMwm3+QFBrqAcv4AJ5Jrp3gSJgD8kKiDIDQaQQ0QDKBBuFEEIBAiX QJKd+d+3unqnrzmzO3uk3+d5n+6uq6urvq76qurraiWADWF9hjL40p3lVYAALkTn76BoxlMQlMnS JUAAF8J6k6LqmyEoN+BqgOkYIIAdYWMJBCSjqMZ6HHeXrgECSFRfs5Oi6a8IIdH0NFqUsdInwNaF Vdso4eV7QQBaFDV1lBJOfh9dTINSNX83pSa1N4TjI1NI2JroCeWAhdsroVQVwk3B9TGKmpykhJce JNwD9DNoxo5i1KLqf8T5x6KlsITBbDXWgzehm/lvp7uq34/jM3DblA1rICyuVX0thOx8IVgB+jg0 44uozENwfNIpGF3GdUj/JzjuKu8YoM9g0NUDxTBWTT2At56jFZ8KFkJTguDkFDK2RC/hXqcqoYV7 yBwE6AUYoESSYUVLHYFK2lepWvIlHHdXQkYjKuxn6BKewXWHrMQsVX0juFoJp+ZCiMZD35iKyr0Q 4V/2hDXDf4DjCtFVhYzRCPtDnF8HgXnfE9YkWhb9KoySpuB8X6Vu4S5KdfJrQmBDxoRAl6kkWMGq /omsmI9w/haOG0CvYJjsQJj7ldDSmFBe3ahathv8lyFctrVQ9TVKTfvB8HXPlwyALrIf8tCOMFkd xkm2Lp+C7+Ac+RKtEPKQ+rlMI0C3Q039zFYhuWl2NY8i/CFK1artZGx/RJJDEX5jZ1y2NnmRGYDR joY4v0Z4KMO2++Yiuz/GC1AB1KTq0EW86VsR2dHK9aKLqJqXXzgssPuyj2RU/QzpUwDzvoDwQ3Df SxDneUcadrLVYXcVoIJgn6/qp+C4AsffoHKuRSWcj7d7HNw4W1raG6smo0gnq+Sq+nnSp3hQYTZb lxORhgGuwvn10FEugG4SDlqRHgMKftC8gfKifHDdxq7TqPpF0qd8UNeh4AToYYRSx6Gpf1GpXnyg dCkPWmoMhMM2zNUvlz7loWrJ1yFor4DLcBW0ID0GLu2r+tPmm5/6hXQtDxymOkc3SelTHlT9NJnW BjEaCtBDCKUmohLMLkLVqciWv3LLtRlLQER60HHKhdBN9LWdaYWNc6RPgMoCowrVuNlZsam49Cwd mj7HmZZ+k/QpHWarZNdv1irRlTtI3wAVQ82Sg1H4zsksVf9L2bOaqnG6M61y5zRWbYN83OZIiwLD 2d0AFQZ1EHNO5G6zUvW7wI14i0fJEKVBMy62VSr5pO/sbCFwltacbeUq8ns4Pgx+gPz+QbR+ASoE 6h6a/gYK/18QimNxDWFJHYXr/+B4Q1ktgKYvlcIhiRETV5FLhaovADcjH1x9Xof8XW3O4YhWb4gM FaDbEU7NRoFjJKJfgko4VFQqJ9HU1CJUxodKeMkBMmTxMKfXs0JCgau+fCfpWxy4mMd1JK77HAhB FuepX4o1I87EhlOXyZABuhVcg1H1xyAgHyrV7QdmhWTpWLgPA/+L0cTFMnSxGIB4d7mE5AMxGVYK hPCKLpBWbbtAMCgwy8TSgKY/ivN/I+3A9qTboSZbxVvJqXj28ZaQcJ1GmW4pja+WVhkcKel/E+lk heTTkuY3qDBr+l/BN5Rhya8og5fvjDQoJFcJf9EtQoBCqaPFdYDuAnQN1bgBBY8+XxoqdwpJakz2 WvgfI66LAd90VXfblHQgrYgMURicsTXz9b/i2i0kbJVMPephJTZvW+EWoBtAXUM1PhBvrDXUNRVE vvmm0FCPEDaoxkNFVwaNg0zbD7uQoNuAnlMUREv0G8T5CML6HeFEQyiuVFMnsRA2LkM4jsCKF74A JYKLbqLy9BOli1dICDHnoX+OymiQLvkRSX4LcbwGROwiikEkORjhafz0285hbqeQyJaE0BYNwTVN BlK4CtZzuhx8201dY50ydNme0tUSEudbH1n6Tbi9h0ri1HrhyqhJDUfleW1hVX2eDJEfYdqScPRi m6Pp7G5sLYlocYxb4P6O4xkCdBFoZypGDqmF0sWEZkwD2brYP6biaOUquL8vBKYQtNRhIm2vkGRb gVygksr5GtV4zGH9ltVJuAqcRSg5AWlTd8m2hgG6AJzUoo6hGp8pNUtC0tWEKSRydGODaUREw+ez pUtu0ArNLSCC+n0FJ+bMyTzarzrXjTgENg2jnULCxT/ze541SiywNek6ULcQFW7coUx3TZVbOglH F3ZQsDT9QfBF8QlnPtAswCMgIM0R85k/CuEV0+6viRbFDrN7NK3n3VCTpyFfmx3dU4AtBC3Tza7m EOmSRS4hIVT9SMTrgF++xTV2Tfd0CoadnFALXZX7WxpVrwfZWpnDXjuEkOhvw2+5dMmC+ogYTenX 4SpQYLsEWnI6BOVqVNyO0iULWqSpxm0YHg+SLllwMxrNuFHEzwUxR2K84BCOrJBsxpC2Rob0QhhA p1b53pvDb7YiodQR0sWJsH4mBByjHDkaCrCFMNdl4ij0WYIaTRYlhRv87Of2MGrqBByPyDlnIt5q zr34CIkglNpcGIahrztPatK8dtCVd+oxplsiGOV0FUQfzgU9v0osgmF9Zc43NrSUX/3l+BQUpAV+ LnDHAa4h+cUrhpxHCS/eS6YWYItgKoFPegq5OL4nDJRygW+zfzyTpoVaLr1hgFjZLU+AOSI6VaYT oEtgfjyV44OsHOQiXTj5A5mCP4RS7BPXIj8GzzdUFXqPfrtv3NyEEm5cW7YVXYA80Pjlns3AOB9V /V28qUflneegnqIZj3viOvmZmLbPB26Cw4+w8nVbFlWddiVGybYqAUoArdI45KRRkHeWlDOvXAC8 TuxIVAimkVAepVUwrUSM78oYuSHmTIR13JNoJbyfenKoTJsSDsfdcz0BugliJ4B2jnpORwXMQ0Wc pYRRmQdzGr5I80VO5ftNx7sZNq6QMQqDXUhoaS3SnYP0zxOfU3BUE15WjbRKN4cM0MMwlU5/wbDT NEgKKnirgzml/oRDGHKRZgSWnUiArQi07aBS6icUfgwbJ8mYAbYaZL/VLY6qcW8whb41QVjcG2t8 hSEXuf0WZ1gDbCXgTkkaDYKM9SbFzkiSbjfrmkz9RKYQoN+DK781V3y5ZAYTYP0Qpt0GV19/5GTq VAx/55o05qI7yZ5b7nQT7jZablYa3I6L9iyFNu0L0EvBKfewficq1V/H6Dry+5wz5V0D9CmYGwC/ 7qrQ7qGq/17eNUCfQkWFxLhF3jVAn0JpQsL1Gzv9/N1uWQYtSR+FaWM6Vqy6FiL3go+A/K8N6fH3 cSMjcGe8kFEr7xqgT4CrsMMW7iOMk7khsJ1iT3i4W+S1cFvudHPHo7v72k7GqV60vzL0yj3L2kAn QAUhvr8V22J9qvBbYHNtxka6+dEdxn7tIj8Q83NnPBpUByaJvRxq+0hUWK4/VVSGqvGcElsdbC3R ayH2lS/CiKg7af47J7A96bXgf3B6XEjEH0EDIem1KNYcsTsZCEklgNEBC5mfdJZK8VuzXiAk4lMJ 2p50B7fW0ROtx7lFlPh/HndB5M+FdP4ybR36+HXiaH6hL93k0cOc/8arJDEC0v8C/jkPH5P0c3e7 OakZ90H3OsYUmK0CeCvEf2Z0PDg/OfAt9IBefoZyK26rrz4N8VvW1MUQjk99CiFgIYaN/F8m9nmY /6m5psf1Bxe3jSzJ7Fp/aWbH2gWZAZruG6ZXkL9t6d9/N0dfqulX4mH9BIQ7GN4GzgNPBI8vzNQJ Jt3Xlpv92u5u+enHf0FdcsrQhmOentDamp42ZmRm6pimzPCmqZ/sFjl3vj2ck0nntfgVCshdofkR OsnzvDS4g3Q2nuUWlm4kfxPrfpn6vRml+PO3S/8Qn0WmVihiT/jKa+/jR0QuPGRsU+bQcTEHJ8Xq XxobjZa2dXhXg1Zw9rIyd0/6hvTth9gH3Yx7CwkKDE0Dy/ltSBdgbLRqt8mtjRvcAmJxwoja/5FB S4Oqq+CReOv5fTCO+cgwktxlspPJH8CfIxp7eXF7rX48DFaTk/Cg9rUVfuC9oCeHc9Gq/evQiqT9 BIQcP1y7RgYtHo3LuR3FG7bn7CKi21H1NnmXfglOkq1wPfirSu3ir0r/HkFMO3DI1NEjNvsJCDkh VrdUBi0BaBW5e7WqrwbvdzL1ALpXSeuc7pabnfInlBb5m5Z+3dVwFtK9t4iqXyp9ewyxWGzbSS3R v/oJCIVnVH1NswxaDtgtlM9wcqarvJ7DsR9P+bPFcGxgh6aTSmwvQGt9uBp6yWtuARk3XPspvFlh /uDvUsSvVbjxH6nznzsgzkPGBEVd2qZEeIQbFx9JuokjwoijFUeG0VITO/01seOkTUjK/S9gX0Gt +JlyduJMFZ8i9JpZwzEN1V8bO1w7c3Jrw2/b0MWMbaxpgXP+ClH1hULYs7axbvJZi3Gz0+5vlpXF fm9wzU1zNf1j20N34G0ZKX17BKNHa7ti9HLgPEURivP48eO3n9LSOHhya2vntpmjG8N7tbVGOXHl Va7V1OEQlMdQeWtM6nb+zUXTjb9hyYZ5Qrhl/S03fqfMUaDTkFtN3Yu79uOWxFyp/afzofWE9K00 Bkxsqj0FrcZ7U0eP3DxupCZ2jB4Trb7okDFNHZNa6t9ubBy8M/SVgZOaG56fMmr45xOb6m4dPyLU uTv0YdHoDhQq8bcuLlC6KYb0km43v3B2N1Ls55Y62lVe/8BIsD9bvdEEQL/V8dCafmNPDH9b1KrW aWOyI5q25ugj06dP3wZdTJzD4bbm+jVUaMePiMywT7JNGFl7PeOPbVAnTRnV+M6UloZ/ja1XNZGo G+xew0urPaxOhs2dJHVV7DZt/jdwmDinO3+w0Ome5F/P7T+hfrenR4PdD0472/tasYPQ0kbpWzGg FbnCqnhy2piRHeNGquPaRtRrVFgnt9Tr06dXbTeppeEpe7gprcM3TGls3BnCcbflNqk5mpTJZmH+ vYvmDvxliZP88YAgu1ubu8PPunbMKZG8HiHv0k8RWrgHHt65Fyv7YO6CWEFMjNX92l75JEY3D0xu jt7F8ymjRvwXrcYF7kk2dDsbW+uH7jluZO25EKw0W5m25lrvv/6E0ZR+HY6v40XwsXspgozHv3+6 /+hFm5t+D00/E3Rp7vqj4vetFQK6l2vsle9Hv1lYtDKfcxTErml0dGgMQvPCuKbIoTJZF9CNmv+2 8VrQFUtuMqzpl+PcLiRPi1X0fg0+PMf79gc3H54bxVwo+m2zkGjC+EXxeQJpP7dfu93dtNKxhRuu 1TQ314WOi9WGZrXURxJkrFbFuRo3iWscW6Pa7NZo7Ry4CX+GH9w4hX++EGlNaIpePjEWnd95r0J0 5zXfNc9J8actx0vFqYPxsjT7McRXcvqztgfPUvw/xkAzyz7deA7HteVwW23Rs3urx6/dt3ZODtLv +LX71YE8WucWbW5WWDejIw99pzk24QOmt6t63lrzmUArH9a53a14Ws9Ow2pny6vqt+f860ZPIrNq +jbpZGRoul09PK2rp4EXdeja5WlDuzhtqKen9fD34DaM4WSU/Khr3x8P+5CnALqI+9WflHF3F93J 1uZxlTNU4osUMmKyJHsWmXnKF9IpbWKHod4AYXgvY2iZQoTArEfYG3A+PT0/mr/v5M8MNf2nePD3 PAWxhdwverJvZXYXR7dUUEjMFyv3j54qBQjHGLQMf3cLQSmkYIHXptu1SzbrWm67DPHBtthe+zE8 /AZ0M5sgPCiI8rmttjhdP2KqR/mcOKo5M665JS3Y0pIei2MpZJxpLgOlttbmzFcj5/rmo8tpDo3v BUv4zX4XI7M6ti0q9cq0rqX9Kr4cMq20ESm8PQP7WfOnAMNQCCOgoDWJ73sFk/Jonbtp+WX9d1Xn tU5siq62KpPD1iHDZx09MDI/tpN2eTO5fYlk3ImtzY9baWKE80G4ftKxzrzko1/+nfl2ussjy8Jk RImu7LnRzdPzqrZDd3GzX0VbRIW/Ad6IVmaB1Efms3vB9dpcggX3W+UtKo7xdXW7TGyK3EkBwRC2 o1WrqZvQVHchKvcl8EV5fGmq7Vy4tza+0Hnd2gi/xhcxdH4qFqv6Ultz/SNMb3JLw4bRDeGt64+c qGzDr5JJKKl3btTDTdRTZHAP0u11+yCN2eDjVjzRiujhnP/mTxvhy0wBc1N7EPF3l8F8kVmlbINu 8Rbf+IZ6C/0ZLhrdZ4fQfnvUhPb7ck31nnvuNLp+2DlWS0DedVY08/ovan15N/yscG1Ntf/WNO2L 2qCvDqkZtEeo7oC99xEZkUjrkckduvoPn/z8nd23DFYS8Bzn+6TH53sk3T6s8/7pZeGD4P5nT7hC NLRnwSdxfhdf+E0prTmTaxFxkx6ebFWsnaiszzfr4eL+2S+RySgDUCjHMS6Yd6soEdbQHvHcd3lk qAySF5mrYwNxj/cdcalkL6n6kgziAYQkbheS702MZd5fGHHcn/wsqWVmtGX1j0nN9X9H9LyrsCjs s93poPC3yLqdFehNM+JZztiUjIx2hyuHHSn13o+X1H5dJmtCVtQz7sAofHYfZWvRSHMlHlCVlzmB +6z03HtxbdELWaiEVx1xdfUl6eWLlrqDx9qF5PAJsczHS7xCgrcqc5RNSNpidQXtOdBqznCnk2lX fyi9ywKeZ5k7TbTa+0vvTqRToe+4w5VL1N1T6YVc5ZZAJlr8AnakNEMGKQvphQcU9Y+5SgvJxFht CDpFZ+Wn5jQ67m3nipMas0LSXO/8pbwPepuQIO5rKN87fWlod6J7vB/nb7jjCaZs+UZCC9wB4LYx vTxckd+RIpMVFZKR6pBvTG5t2MSKZyuy7gpvK2Lxg8WRzIxJZmsyNlp9oUwiJ3qdkKTUlPTOCTEf 1q5d4o4LAcr+HR2Z+JM7ABKnFVRFUGkhocHQ5JbG9az4pbOdrQgUdMc1uWpugxCSUQ3VM2USOdEX hYRA3CpPXF39tfRmIWuv+wTw/n/fBb+MloNKC8k8vDkc2k4fH8u8uaDWcd9rT27IrL/S2bJ8ulTL zJzSlBk3sq7gNy99VkjatcM8cXXtXOnNTGgfegOoP5LeOcHWBmGnMXOfFcn0r7yV7yskXCMyIhOK oq6+5YhbQEiICSNrVy9OOFsRjnCOwEhH99FRbj29Nt0UOSgso+dEbxMSdBkPoXxP9mU7j+oZ4FVo KD62x2OZppfVZ3+RD8cN9gBmoDzT6BJIaLU7Xj4izbdR+eNk9E7A3SMkW0Lkq6CQTGmuW/mf+c5W xFJSqae8tcDZmmxMqpmHTq8Jyeg50duEpBzifs97piDg+LInoKEV/M1pyUJiaOfIqA70hJDcd2Zo vj3OhkWRzJG24a67lSGRbsFPPvu6kOBem1FPc3Hu/AgMHrf7BP6b9M4JhCmxJVFPk1EdqLSQCLMH XV1rj0NdxBIQkvrK666WBrpPB+INk8n4oj+0JCSedU3GPqHGN9wbSEtnluWwBJdA5v8IzoJeUOtH pOPoxhC2eCFJatPTSXVcUSxRJ0mntCPs4dFvv3tsW8N5U1obz588quGCSTiC59x6ep23cgwt74Ra r1NcMUL5VFe/nYuczke4aQh3j0/c22TSSDwZGSyEwhNIezCfERH0i6g89QWkcb0zveKFpLtGN2JO QFefdoX/BGm87ENHup3hl2nDZXIe9DohKXJ0I1vXxxxxTZnYVwZRFLxNt9kDWETAJZy2l8FKAgq5 1wkJCu1we9hyiDJ5UCbnQV8VEqLD0C72xNfDWXtauYr4qTsQicir/Iau+YAmvQ7pfWJPB5V5uvR2 oFJCIlsRhyEV7v0+Kn1dXrqew4yn+s6Z9GUhQfgVnvh2ISE2p9S4O5BFWZiXCV1jdcxjhJtZVbUd hk3htBH+MSrN0Wxl0xA6jGd/jUoJCR74UEc4Q/uomPtsSmlj7PFk3Cf9zCa6QkhQxt/HM3QujHa3 kIgFXmGjrH3ujp9JRr4lg2WBDJ2BwHmt0lBAn4EvonLW4PgUjq+Bm/zC2ol0/wk9plXeqhOVEBKz INQnXOEWSO+CwD3utscV8dvVo6R3J/yEBHGfxr3uKZJ8kT5BOp07LuB6SxTXf8t0/WloDyB/b7rj ybh/lkl7wTcOkd/1i1gOhXDokRNzrQpXQkjQ/U21h+mgMVR7ncNoKB8Qf7g9Pon7vux+Jt+WpAx2 lZCUS9wTglrAzINjZFReO+htgoogbrAJTd0daDq/m5nn7Z7swD1oheaOn3c+woLo5lyW/LxOL2/c WQZReA7F3DEvgvSpf+0ogxQEp6jt8S0iXccaF9I9wy9cqXQJyR88/hBa6d2J9PLaJne4cojye8F+ /4Jg4SCTpyAiKjz3ZxV4qzYhHCtiBR7gaBzzmh5aQJxLQTbHTqIZLJQGzRM7TPNFb3xd/b0wb1we HgQhvNPHn/f4XT5zTAvIx74If5cnvkVDnc9wtO5DmjQF9A9XHGlWuNmqJJyfZ/Oz82GP+SJNGv3D FuITILoedRHuO7nQS50XtH0UQpOkghqJIeGWjXgYZPCAYg2MAhQGKusElG29vAxQBnYCi/tKsHjs Io/FgGsa7k8aaE+7pXnySzdAmbgWrDZPO7uKOGgtIdi7D79zTgxaFcrRDfUSazsH+tknDu3xGYd+ Y0FuuGfHSnCIeeqI44bl55fuBPB8OgTYclBIuJELLdd/C3KCjkO1y0GuXNOairYwS8DbQRb8TeBj IJVhxqc7rczeAI8G7wPpxyMt8mgS8Aiog1z55ecQN4CrwVxCcjDI+5DM08Ugly1+CdKyfS3IVfBH Qaa7AqTZBNP9IxgISReClcwN+e4Bq0BWwpUg+/AXwbPBhSCNljmE40TW8SCtrKaBl4HXgWeCFAi2 JKw4ViD3GuG2oRQCChXf+IdBfoDFPWdfBu1CMgjk2sYqkPFY4YzDFfRfgBRmujG/N4ME0yV4z9Eg 02W+J4KBkHQR+Aay8P8AsomnMLCCKSh8Qyk0NJjiOd9uthTsjvjty5HgX8CrwXkgK/A48E8gBYot CYWP53RjhT8AMv2rwOdATsczLsFhKCudrQ71Gq6aUmDOAnlPCsYakPkV+60BTNc6UihobMxWZgqY NRcM0OVgn76deaoMlMdcoIJo6QTUB+zDPfe1HVb6bnBUZ+k4hH2UlyuOHcWECRAgQH8AWyp+rkq9 IUCATnCYTQX35yCXy98CgwmuAA5wKPttcBHIUYilcAYI0AkOYTmq4YjnO2AgJAE84CiHLQgFhDpJ wQ+zAgQI4INy/iDB2UtOR18EcprZjTngYJD/kqHRDBfr6JYLfINnm6cC/IsVp9s5QeZGvnS6AmxJ 6sxThbtXuzfc5VzJQeZpSWCZsSyY3n50KBL252VdsdzZPbq3YOeILGvxboKTjCzbLS6zp+SR4ENw PYIzh5xx5IQRN7ehvapd46c1GWcgufbxCshwM0BOjbMQORXNNRL+OoQzkYeAnAnl5BYrnmQ47tfO qXSuinJa3MITICuK6zSc4WTBngRS2JgOJ9IYj0LI345wGv5Uec5ug9b6FFLaYXBWlm4WON1Ofz4T n/F7INdWOPlGQeW6kFWovC+n0/kiHAZySv4IkGs7LIMTQAo0t+74Psi1H4ZjXnl/2o2yPDljewnI WVf6Mz98vrkg4/KcZcR1JlYqZ4yZhrWUYIH6Ejcu5FIDt8dgOkyDz0lbF64dsSy4psW6pOUe641l xudj+sw/78H78Xn5UlBorXz6wi4kLIyTwb+CF4DMwHsg10kmgRZYQG+DnI7mR0ysbBYm45wI8sEo 2ZzW5qIWM0o3ChzXVJhZSjkrkAojdQK7kPABHgLpx6lzTs1T4FhATIeFxJVdLvgxz3eArHiSBcn7 cWuvO0EKE6fcLZwC0miYU+OsbAoay4ACzpaRhe0WEm4YyOfhYiPvx4U+PiuVXr4sXAvivdjycN2H wsQFQ8ZheT4OngFyFZrPz6l5TvFzI1+uK/G+LAumwSE5n4PPzHJwCwkXLZkeX1D6Ma8My3w3gUzn /0A+J5/rmyDDUXBYjyw3CgrXkbjWdBe4GOTojoLpC64ncG2Ew0A+PKXYysR6kA/1KsjmjWEICsn9 oDW1zTeKkmgdmSkW0HkgV3BZeHTjf/e5jkFhYWvC+3GOgm+3JSRsbSh4vBcfnpV3I8jWjYXAdLjw xnkNFgzj8gEpRFxL4ZoNF+Qs4aAAMyxBexBWKgvLEmC2YkyTTTkrku5+QkLrOeaRbz3XkZgmWwcW Ot9eXvNtfRDkm8k1HD47WxjmiULLCmR5UqgYji0NK55CwsVFrkexZeP9uPvUd0HmzQLD8ifXfC5W 8JMgy5TdD8vicJD1wjzzGZhfmncyDYbh+hWPfEnpxmdnGVBoKVQUHF+w2eLD/hjkW8IKoPSzSWKh 8ztRJsoHZ+ESbAZnmacCbP7pR6HgjVlBbG5pMc+3yupW2C3xDWZYCh0LlhJeA1oVQ/Dt5i9Y2Sox H7wXH5wVxXRYUMwz47Cp5T24Usw3k8v2XB2mWSDTZSVa22syLTa9vCfjMF1WLNPkM7EsWFhW12rp JBRoS69i98cWhH7MA4WLlc0ui10or78CUjjYnbHF4RtKoeczsIxZlhRqdm3Ub9hN0Z9CwW6C6bL7 pEAybxbYPbAMDwApdOxemAbzy5eS7qw/xmUZMt8UAKZBYeELwHq2nplHlgEbBAoZG4gtAis1u49F gAABAgQIECBAn0dihqLE14D/Am+CDsVhGhCH1j6HCm8ezNwL4TBCSUDpil8NQhGMQ7FOUNnLgQSG ugm5pTnDJ35jnvthFoaDiS76fcgMKLvM67F7QOeEsprYuvanLx9xDFnjH6MyMFw7rhoFdw+uaV4I JOA+B6OTeC3OOdoA+OeoWRoKGSMV/jZ2FrT/RAbn2+H8MAgNhCqBEVNiFa4x4qC/G4kP4S6/TaaA Jp6X5/vKiuT95C9DEhj1xIdhNI9htJWHOVDaT5Sfox6H0UhCWswzP8djZEPBpRBMR54ojLPkTCev 4ycgDEY7CQxrE1fi+hvwlx9b8RkYX4y6AmQR/xUKi/arADfOYUWwVSAoJImHEAZvX5xzNXSDECUw 9mfFxjHcswuJCPcDXENI4uvBW8D3EYbzBTbkEpL4qzh/GEfcM/FPjKAhkPG7QQxZ478D5ScY8Wfg j9YlfjH4LM6fQnpouShYiTT4DxDD28SD4I3gE+b1URguM6+JJpD5ex1HDL+ZHz53/BhQPmcAG1j4 Cc7w8fxmsAN807ymkMxuRgXgTUxsVvgjamXmUFwfhTB3wA0Ck1NIOOsKxM8BOYtoAytlpmzqhZDQ 0BmgkIgWDUN7pnkyugVLSGaNg9srOK/H8S1FmbsDjhTis+E2F/wI8XYz47GlY2sQfxnX9+GIPPwQ XaglJGxpEteDnKdgOAgVW8E4Wpc452UCOJE4A8SbzGaezbXQT9ZJP3Y3YRQgug0Kz2nsCuAn4uDN ZOXnEpIEp7SBWWea4ezgG0xBI8SbzGUHQAgJhEF0B0iT3YolJMwbKz3+KPxwb3Z78c9wjoqeNcdM xxISCoGofHRb8dPghpYvvjaHkPC+DIP8Unh5zwAuCB0ACmr8NXlEwce51gC4hWTmznBD95FoB1Gx 7BpytiQUppU4vmO62cFuQjTxfMvZGnB6nO55hIRInAWiO5ktFwjjy0HcM4EwQsdgd4N4J3xd5ofd EoSBLWTidqeQxJMgBGf2cLPlim8EC/4NYysGu5Hj6lCAUBKF4ibBN5FCdMxAnMup8ZlQIDki4QiB SuHJ26NiodxaXVFidxT83qbw0D2eY68NIXxT4W/b6mIm3FjRQjlGXOpGVEyPkVtWUkjt6QnFeSTc RpthqVNZ8QihZ0Ax5yiGSqvlLxRa3CfehiPyy66LXexsrggHCOAGRzZUroVCLoWrt0BR/h88J6Bx OZ7IzgAAAABJRU5ErkJggk== <https://ghalibqjournal.com/index.php/ghalibqjournal>DOI: https://doi.org/10.58342/ghalibqj.V.14.I.2.1 نقش امام شیبانی در تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامیiVBORw0KGgoAAAANSUhEUgAAACEAAAAfCAIAAADm9jPlAAAAAXNSR0IArs4c6QAAAARnQU1BAACx jwv8YQUAAAAJcEhZcwAAIdUAACHVAQSctJ0AAATCSURBVEhLlVbbcxNlFPfP0pSrqCAjloEiDyij owgDXqqDzug4Y9EHQHnwBRgYHhxHyaVpml6lpFc7pZdAs7lns2mabpp70jSbzW2z2fhLdlk2CWnC md/Dzvedc377ne9cvteqryKCUBEEHsCntNSFdOCoCFyOiyVYqy9htIXvPaVvrdLXzfRNInSHjOsi jJkthfhKcW/Kthzwns573dF/Fjaujjr79NajWstB9XqPCI3lgN769oj95DR1xRa+H8sSXCUnWbbI SzmEPJfwxvUT7nM64k31uurh+hvtodISB0edZ3DKbHEbwZR8KKSVQ8gW6eXAL1riUIu7vaCx7Jv2 Xk6xjta4NXAIVSGVdy1sfK+27K9bqjSW/WrLPqWvPaF65Pk4nFmqCCXJY10aOHBYRB+xFm0MtuNP Aj/P+77VENJKR+CHTOSFWHZd8liXFxy4tOXANZkAmKG+2C34I5lVo/19ebEjcPQ56psSn5H8yhxC tUwljVrisFJ71HXaE9NaQrd11ob1jgCNNXyPfx4xiYMpBueorxHQRtUDI47TBvsJpBagt74zbO81 Ok5KsPcO2Y6pLT1KExmjzlMp1ik6r3Ggbv2pySH78SY9EHjjQ0T4PrITMNO/hTLLEWbtOVbp9Lw7 pp73XR2yHm1KcVwMEbqLIpM4OJ41B39HZSmVgEnXh6mcO7AzoyMOo1A8cU2pzIQyS/7UOBDYMUWZ 9QKXZksRd/zhkPXdJnOT92KOi0sc2VJ4mrrcpAG0ciDxTOQlhBvQEYeG7SeQFxFmheOztvADlIjS HOGKZp9JHMmce8zZp9wW8TKO4JTnM6UOQjTpOre9+x9bjMz6+pUR09uO+VMTQrVS40Bw8Ufynoxu OACcCY2yWE6jS0JTXtcRRzwxNa6kxrG9u4gMkfdkdMkBPCY/Z0vRKPPUYHtxK7ByRP7khWKNI5xZ Ntjek/dkdM8xRX6Km49lLQZFcsLEHf0bfaXGkWAduB95T0aXHCiRpc0BxGojOTFIHJHXMQ58yRF0 4hoHCvAxeUHek9EdhwrTJZCaynGJxY0flQVgdPSGMyvwX+Mo8czK1q9NRQR04ngdgCMyrkfdUAmj 8hDAI/KTbDEkcVSEMhkfHLS+pdQAWjnyXNIeebCyNbCydW2Nvu6OaRI5Z76cotMLGFON5j2rWzfq Y7jOgW6yk6dawzXm/GBrZwbdAuUGYIan81SmEBCBlpzMuej07Bp9A6nfFAZcPkoCA0nmqJYrBWf0 L0xspR5+f9L10bjzrDjDRx19JvKiyXtJBPJ10n0ezVGrGAci0KxAzPGM6FzigBTK6VnvlabW2wLs KtG0K0L1r+s8XjOSXyUHZCdHYli2a9fdABEbc54Jpuclj3Vp4EAub2cWUVCvMsOVqOWxL2Eo86zk sS4NHBC0lyizNufrVw7dboDTI0QolHLLQ6uZoy4VphC0bN9GLjU5agf80JPNAYS60t37ShKkNqoU r4hx11k8CTEHEcB6gtaAv0YSoqRGHKcWNr7bTE2V+F3JskXactRF4Ph8MuegEsPPgn8s+X+ap/pn qS/nqK8W/T+Y6VuoymjWXCzvinXQTvbmkAQDH5OuwCXZUhijkC2G8lwcrxtxXHeQavV/ZLzw8gtg JEMAAAAASUVORK5CYIJ= iVBORw0KGgoAAAANSUhEUgAAABsAAAARCAYAAAAsT9czAAAAAXNSR0IArs4c6QAAAARnQU1BAACx jwv8YQUAAAAJcEhZcwAAFxEAABcRAcom8z8AAAJfSURBVEhLrVRpbxpBDN3//y/CDSVAGsqtVIFA oUCVIiFuSDkUbggpCMgHd54br6awqdQD6WlmbY+fT4yXlxfabDbUaDSoWq1SvV7ne7PZNIFvlis0 oVNotVrUgk6zFxnLlUx8jsdjws/Ax2w2o2KxSLaLi/8Ov99P/X6fJpMJGR6Phz4XCrRarahWq5HL 6WQju83GkLt+WsFK9yEcpvHjI1UqFQoGAmS4XS5WRCMRGqgIQIgA5IHDbmfo5FYQG9ydDgeVSyVu z9f7e1NveNxu84HP66VOp0PDwYBSqRTLhAQOxM4KQoTgETCISopQ9OAxQCACAN+9Xo+22y3lslmW iSM53wIH227TaDTiSokc76AzvFrJxBn6hj7O53OTUNdbIZlI8CB0u1165/OxDPYoH+7I2JJMkE6n 6fvzM5clFAyaNtJHsfuUy9F+v6fhcMhOxU4/z8hOgWiPxyMdDgeaq/WIx2Is14PCIGB1YINdE71u A/xCdqoMX19zk1H/RDzOy7tYLCj2Shi4vOSMUeqI6k8ymaSFuqdvby39WQ4IgAwwINh80eNxTpVr qpYT4wyS6XRK76+uzHcfb25ovV5TRpVf3ogOSZ2VEVlgweEI0es6AI7gsK2mLhQKnelBiPf6YAGc mU6GUiAjNPo0Yz1KTJvsncj1gYEfEObzedOGeyZLnVDDIEQyun8CIZUzpQiXyyUVXgmxTgYiROlA hD35G6K3gAxBmL27+0mWyWToSfXg28MDNxFGesn+FfgnwWp8KZfJ2O12/AcsPUIEyFYWFwC54Hcy K8BnLBpVQ7WmHwyFjFM0nuXvAAAAAElFTkSuQmCC فضل احمد احمدی. هیئت‌علمی دیپارتمنت روابط بین‌الملل، پوهنځی/ دانش‌کدۀ حقوق و علوم سیاسی، پوهنتون/ دانش‌گاه جامی، هرات، افغانستان (fazalahmadahmadi@gmail.com) این مقاله تحت مجوز بین‌المللی  Creative Commons Attribution 4.0 International Licenseمنتشر شده است. چکیدهغالب (فصل‌نامة بین‌المللی مطالعات حقوقی، سیاسی و روابط بین‌الملل)دوره و سال چهاردهم نشراتی، پیاپی 49، شمارة دوم، تابستان 1404غالبًا ادعا می‌شود نظام حقوقی اسلام‌ ازجمله توسعه‌یافته‌ترین نظام‌های حقوقی جامعة بشریت به‌شمار می‌رود. این نظام در ابعاد مختلف زنده‌گی بشر قواعد و مقرراتی را وضع کرده است، که حقوق بین‌الملل اسلامی یکی از این ابعاد بوده و به مرور زمان توسعه و تدوین یافته است. در این میان مسألة اساسی این است که فقیهان، به‌ویژه امام شیبانی چه‌قدر در تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی نقش داشته است؟ هرچند تحقیق و تدوین در زمینة حقوق بین‌الملل اسلامی با سایر بخش‌های فقه اسلامی تا حدود‌ زیادی متفاوت است، و این امر نیازمند بینش دوگانة ملّی- مذهبی و بین‌المللی- فرامذهبی می‌باشد، که هر فقیهی قادر به نگاشتن در این زمینه نخواهد بود، با‌توجه به این مطلب، این پرسش مطرح می‌شود که: امام محمد بن حسن شیبانی چه نقشی در زمینة تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی داشته است؟ روش بررسی این پژوهش، توصیفی- تحلیلی از گونة کیفی مبتنی بر داده‌های کتاب‌خانه‌یی بوده است، که پس از جمع‌آوری اطلاعات موضوع و مسأله مورد تجزیه‌وتحلیل قرارگرفته است. نتایج این تحقیق حاکی از آن است که امام محمد شیبانی نخستین‌کسی‌است که در زمینة حقوق بین‌المللی اسلامی کتاب‌های معیّن و مشخصی را با تقسیم‌بندی‌های منطقی و آراسته به رشتة تحریر درآورده و افتخار مؤسس حقوق بین‌الملل اسلامی را از آنِ خود نموده است.H4sIAAAAAAAEC6VXC1hTxxLe8DxggEijBI1gItEEDBIJSBQ0RIkQMdhoEWKbgBGixDdSFKxBwBcv UfBxRS9qm6IiKIVIWxFUWhCrqJVHLYpiFVQqiN4SLoq5uwkBfNCv33f35D8zOzM7Z3Z2z5ksDgCw EsLQnCFjY+hA6mIMABUHwHi/+XwAcCCbAAD8Qe7dxjUDIBnaekBF4bsqgJWagLN5RgA6AJMhxkNA dy44Lg6QIU+AMCJcbEI+N/YD2S4zByAEAtk6cE0BHspQc+QaD/BuXCPdeBOdJmEWhWs+oKNyTQZ4 Zy4ATtCG1G+nI+/xLlwwYO8AJ2R4HmXIsx24FgPyf+JzaDxD7S/mWHAMMQzlnYbEjHGB6RtTAF5A GPJjGGOgKGe7FgjnWlmOsYSsVYD/HBGkLhAEDK4J2P1gO1oPXLRoLg8U1pKfwo6J3He+LwBFu0e8 CYe+gcVa/9BoAGw3IOCaIx03AmAqD5jju8h/3r7gVYELF5NccccjrgGW9ah7NuEPkgWefuXJFnUi bnIAodXs8YSFuC/ChZnXOe5Wz9gTHxhd9syme8weGdfU3Dz66tx9NszHlTGpq62ntbJfH2NNHJPe dcfHfMf6HwK9a7Lia5+/Lm/7oXNTs2bRVHnt4eL1fuS9DTQqg2NxcqzoRcvcnMyc3FRvB84mzpWe sAl7F+7dc6WJ/sm+nUELwla9EV8Ztf6nrvJ1CtmmzDzCH537AgTfvFi30PN0da+mcfal10Gd7vYv N3Iafiq8dDq0mG27TYSrVruQ3qwgTFud8bDXsaLl0cksetNnKeNmxIbdaPZxOxT6pu/G/M9f9zmb 8Vc+Uf919HzpiP0jni9v97xUV7O1nZ1yOe7k2L/ytnCbW71Xut5NW/WMWvId88mzdpNGSscrqv+f Izxd5qc4xcx2Dqqzrv7MvLbUc4IbneDq6ophGHfDBnZr/I0d7hXCeUGzKwpsjCs9S2LVW1e5c385 dzw01lqunr88qm+dJX5V3InYEy3t7alLY1jWjjMTr6UF9pj3/PGkdO6xx2K/vmS3mHX+gULypBm9 jfSSOGZZWdnZ9Y8FIQXB3nH/wZbdvRBvNybdzMHBIaTo4Rf4jN9uxf9gHvk2NYac9Ko38rCsVnjn 6Daf3acOCSZviWalax5cMiYSiTcPetR7ZDIPfDqDJaX4b9+V7fTU/un3LM8U1Zopqjm53pt4xpY7 7q3Os198YHOidEuf/ej8bZGl9TepP1IUrLAvBLZfKotyem3w+KNlZeTYjrvH2nt6NmY/d02q/Smw a9TSxJXCQkurvLEPHj1K3rNnpCD4TKNs+fKdZuo7Kx94ZdTaOHhjQUFBIfEF7POHf/aibJv4/JHV TpMrZtOPZPRGRkT4UvccLSraU2jRlfh8SfjyxqCXn1Sa3GGaLjmrXutCpVKXZ5aUsHtev57g7Gyp UqkWrfllP3N2TIzH6vvlVprGeytw1pKiyrpwo8oV1TWWnmFNVpurM78uPJdRVXDqVOL58zO279jx dPqMGWOb5p27tdu215Llu59wvbaGFx5OWX3vRz/3wIw/my/El/EXc1Wilq4/qrOfVO6wKVpWY1u3 OZZcmUGRlE48tYT1XVpA6pHHuZTJk9N609PTKXT6Tlt1k/kKXGODY94hO+h21+mUAzw+36zjfkVQ ahr5Uz8/08uVlSNtbROvXhWw2eyb1NCza3FRFWe+YoT+SvFvkD1cOn53VlJEaF1j4+zbJ7bm3l9S kn7dKd/kk2WvZtVWl6d8FfKoGAvKnWla6baATlyQX7/Wi8wuFqhs+/r6nrS3J9XNTxn9rem5Y7+U RXLc+OvsCez2G7euRTyO9J04gmekPDbZRpLxckrsLZt/FT62YPkG78t7WMw2slu8mDx9w06H2xsm TJ1qeyz82Pdv22J+z5ki+ZE7xexX8/Rxk5+DrIvt+1fW3WnyzZ3unuSZb3/EZzSJSe2+fbR6y8ia kzWZmTOvqO2LNO1nTkiCDnt1pf3+ypd9IDc3SCnnGFtvjgZFL0PirPhndvHr4vOLpovJLXtasC2T SPmXgyls7+xq5+Tk7S8q/IRFR6xZL0nOs8pz/M9m5h5kRhKV4sCmeYlTcTExMW4k/G8VyllnWLO+ v9C6/fahhV7BX+FtJ1mocyzufrOaznD1DQsbn5iU1PK0JSBVeO1LM1JuT+9/E93H3trYyqZSJ7h1 pm960dW1tbR02tRpEce/Pp80SWx6cpEz/kVFZs0ytzHpdGfn4+MSiK6U+cKAa29pG8sPzoh1vTpz irHs5uWLjqUZEWHsIq/bG8yejr0t3XCI5Z+vWN2a+ucdFbfw87eOdcTz9pfq69UBPXs/z3dKKlYV SzlZS8eX/ru42P2IVrM5xp+tNVoBFk+pe/atrtgE+AnnFPLCEgHAuDjMUK8M3359jYPf6/42lgsA /AE2BKoDRhCwVegxmQdAgi8syaglICT05fobeDC+Yy4FdjCIpRDo8cjHqH4ePWsoj+oxEQLZLxIu WGAGjT+FvG4QorC9/99BL+0vRrCzAMINIqEfkIDtoENfrCBPh9AVLkhxQx3D/vtNq9UCJbxpL+Ze QkT7wEDvc/X996m0X26gBj0Aevv3adIwcoDrt8eh+feg+tnf/sn80Rw3QiT0j6sCOwfm/O78Cf1e PyRapUFGMdFfhv5wlIcNpzHIB33yMJuZ3WI7KYI6WME0WHxIVcQGcRoLgFoOBW2Xv23JBI2kRIRR eFgyQYZPZdpJ1wuHG6UiaiQFHioii19F+lunQIYnyWrh/ygGLVukkbD4KiIPKxFFCz8+iofVcqpI VaTZ+Dbyxy30UhneTkqAb0+2SKs0XGie3WIWH6PQKebjMB3ayAZaRWojt5FbIZBuUG7Q0yky+IKd ZokVFBMW3+BTT9HInDVxCi+5l8xO+u4FJbJusZfsQ43eLkQexQAgjcXiy/BaZYOYQavlxK9JYzFo HDlHTjHpFofK0Up2i+uDdRekkIerpiIyaFUktNL1SDdEj+zspAwaWtc0loLZHC/Dd/qw+ChOkUAd rFUmE7KEcQoUQYO4Qe8Reu2GT7egaSTZInWwinjdo1uCnmrQ66mdNAD6LfBIYxV4XIgFQKxojm8j p7G0yguxer9iBZoxGqmPqVvc6dNG1ioPR1eRtEqxQkXMEupm8k7M+nivexR4YBStUsFUETFKp4+K qCJGCy/E8rBsEYpXI6nXeUaxoBFofaPhLhQrtMo0Vi3HTqrLzpCY7aQCXX5LRChWrVIjQXeOXCPR Kll8HsbRrdnQ/HaLA2gNYhSDfv90+sBM6HOMVgDNayC/Cubh6J+JaF6Dl1gBQAdcQy+ZRtIN49Xn DcUbQCPwUAY6fZrjtUoGrdMHxWvQ66k+vwJGWXSDmIdVkUgy5PlCrDqYh7WRQ+Ge0GVBN8qQ3/VC 9BY1xxd4oGz8TDTEOJTq8xvFECty1jSI0VuJMoz2tILJkcM1g3tBnwU41/6YNJIOTjLhhs9UPlqP 9YLugbkMxqzPL4MWvyZUXhads6ZE1OHT6UPg2UlRL1QeKid9ZO97yUpEaAehzH78zQiVYxQAeBid JmAE0KKYqUz9nlMwBQwGlDFoDBqd8iEYtCiGgBE1rB6joG/W+7XQHKeXnYafj6MQ6LzqxB08S7oM ww93xsS4RibowwfTqzv3QQJgHSew4VkXyVD7f86hgXD8Mp0X/e39umWowQxwaohVwqzBzlB+UDqU o8IOihXVSpQvMgQBAuXGiDuYG2soI0KgRoBA/P8AZsxmXZQQAAA= واژه‌گان کلیدی: امام محمد شیبانی، حقوق بین‌المللِ اسلامی، فقه اسلامی، تدوین حقوق، توسعة حقوق اسلامی، فقه حنفی.GhalibDOI: https://doi.org/10.58342/ghalibqj.V.14.I.2.1 <https://ghalibqjournal.com/index.php/ghalibqjournal>ISSNP: 2788-4155E: 2788-6441Received: 10/ 02/ 2025 Accepted: 28/ 05/ 2025Published: 22/ 07/ 2025Research ArticlePP: 1 - 21The Role of Imam al-Shaybani in the Codification and Development of Islamic International LawFazal ahmad Ahmadi Faculty of International Relations, Faculty of Law and Political Science, Jami University, Herat, Afghanistan (fazalahmadahmadi@gmail.com)‌ This article is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International LicenseAbstractGHALIB (International Journal of Law, Political Science and International Relations)Volume 14, Issue 2, 2025The Islamic legal system is frequently regarded as one of the most sophisticated legal frameworks in human civilization, offering comprehensive regulations for various dimensions of human life. Among these dimensions is Islamic international law, which has gradually developed and been codified over time. A fundamental question in this regard concerns the extent to which Muslim jurists—particularly Imam Muhammad al-Shaybani—have contributed to the codification and development of this field. While scholarship in Islamic international law differs considerably from other branches of Islamic jurisprudence—demanding a dual perspective that encompasses both national-religious and international-trans-sectarian dimensions—only a select group of jurists have possessed the intellectual and methodological capacity to address this domain. Against this backdrop, the present study investigates the specific role of Imam Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani in shaping Islamic international law. Methodologically, the research adopts a qualitative, descriptive-analytical approach based on library resources. After gathering relevant data, the study analyzed the subject and its core issues. The findings indicate that Imam al-Shaybani was the first to produce well-structured and thematically organized legal texts on Islamic international law. His pioneering efforts earned him recognition as the founder of this discipline within the broader framework of Islamic jurisprudence.Keywords: Imam Muhammad al-Shaybani, Islamic International Law, Islamic Jurisprudence, Codification of Law, Development of Islamic Law, Hanafi Jurisprudence.1. مقدمه‌اسلام یکی از ادیان بزرگ جامعة بشری است، که دارای توسعه‌یافته‌ترین نظام حقوقی می‌باشد. این نظام در ابعاد مختلفی زنده‌گی بشر قواعد و مقررات ویژة خود را وضع کرده است، که حقوق بین‌الملل اسلامی یکی از این ابعاد را در گسترده‌ترین وجه شامل می‌گردد؛ بااین‌حال، توسعه و تدوین هر یک از این بخش‌های مختلف نظام حقوقی اسلام یک نیاز مبرم است، که فقیهان و حقوق‌دانان اسلامی هر یک به سهم خویش به این تکلیف همت گماشته اند؛ اما تحقیق، تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی با سایر بخش‌های فقه تا حدود زیادی متفاوت است و نیازمند بینش دوگانة ملّی- مذهبی و بین‌المللی- فرامذهبی است، که هر حقوق‌دان و فقیهی‌‌ قادر به نگارشِ موضوعات و مسائل در این زمینه نخواهد بود؛ از‌این‌رو، این مسأله به میان آید که فقیهان چه‌قدر می‌توانند در این زمینه دست به قلم به زنند و باعث تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی شوند و به‌ویژه امام شیبابی در این زمینه از چه منزلتی بهره‌مند است؛ زیرا عده‌یی وی را بانی و تعدادی دیگر تفریع و توسعه‌دهندة حقوق بین‌الملل اسلامی می‌دانند.پیشینة تحقیق به‌وضوح نشان از آن دارد که نویسنده‌گان کم‌تری در این عرصه قلم‌به‌دست گرفته و آثاری از خود به‌جا گذاشته‌اند. مخصوصًا در زبان فارسی، نوشتة‌ خاصی در این زمینه، جز‌ مقالاتی چند، که آن‌هم به‌گونة پراکنده به این موضوع پرداخته است، وجود ندارد. به‌عنوان مثال، عبدالحکیم سلیمی در مقاله‌یی تحت عنوانِ «اسلام خاستگاه واقعی حقوق بین الملل» . مجموعه مقالات کنگرة بین‌المللی علوم انسانی و اسلامی، پاییز 1396، دورة سوم، شمارة 6، صفحات 402 تا 430.، تنها به کتاب‌های امام شیبانی به‌عنوان منبع اشاره می‌کند. در ادبیات عربی نیز کتاب‌های مختلفی در زمینة حقوق بین‌الملل اسلامی نگاشته شده، اما کتاب‌های کم‌تری که در آن نقش امام شیبانی در تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی مطرح باشد، وجود دارد. مانندِ کتاب: الامام محمد بن حسن الشیبانی و اثرهُ فی الفقه الاسلامی، نوشتة محمد الدسوقی، که بیش‌تر به ابداعات فقهی امام شیبانی اشاره دارد؛ بلوغ الامانی فی سیرة الامام محمد بن الحسن الشیبانی، نوشتة محمد زاهد کوثری، در این کتاب بیش‌تر زنده‌گی فقهی و علمی شیبانی پرداخته شده است؛ المعاهدات الدولیة فی فقه الامام محمد بن الحسن الشیبانی، و اصول العلاقات الدولیة فی فقه الامام محمد بن الحسن الشیبانی، نوشتة عثمان بن جمعه ضمیریه. کتاب‌های ضمیریه هرچند کتاب‌های تحقیقی و رسالة دکترای مؤلف است و به صورت دقیق‌تر به مسائل بین‌المللی پرداخته، با‌این‌حال، به مسألة نقش امام شیبانی در تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی کم‌تر توجه شده است؛ الامام محمد بن الحسن الشیبانی نابغة الفقة الاسلامی، نوشتة علی احمد الندوی نیز بیش‌تر به نقش امام شیبانی در مورد تفریع قواعد قفهی پرداخته است و چند کتاب مناقب، که در آن‌ها نقش امام ابوحنیفه، امام ابو یوسف و امام محمد به‌گونه مشترک اشاره ‌شده است. مجید خدوری نیز کوشش‌هایی در زمینة نشر آثار امام شیبانی انجام داده است، که می‌توان گفت آثار خدوری درواقع بازنشر آثار شیبانی به زبان انگلیسی است؛ بنابر‌این، با‌توجه به پیشینة یاد‌شده، تفاوت اساسی این نوشته با سایر منابع موجود در این نکته خلاص می‌شود که مقالة حاضر، به‌گونة دقیق‌تر به نقش امام محمد شیبانی در زمینة تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی پرداخته و نمایان می‌سازد، که نه‌تنها این‌که امام محمد نقش برازنده در تدوین آن داشته، بل‌که بسیاری از مواردی حقوق بین‌الملل اسلامی را وی مطرح و توسعه داده است.با‌توجه به نبود پیشینة وافر و وجود کتاب‌های متعدد در این زمینه، اهمیت نوشتن مقاله‌یی که در آن نقش امام شیبانی در تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی مطرح باشد، بیش‌تر و به‌تر احساس می‌شود؛ زیرا در صورت عدم تبیین نقش امام شیبانی در تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی، سیر تاریخی این رشته دارای خلای قابل ملاحظه خواهد بود.با‌توجه به مطالب فوق، این پرسش مطرح می‌شود که امام محمد بن حسن شیبانی به‌عنوان یکی از پیش‌وایان جهان اسلام به‌ویژه در میان احناف، چه نقشی در زمینة تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی داشته است؟ روش بررسی این پژوهش، توصیفی، روایی- تحلیلی و محتوای کیفی مبتنی بر داده‌های کتاب‌خانه‌یی‌است، که پس از جمع‌آوری اطلاعات موضوع و مسأله مورد تجزیه‌وتحلیل قرار می‌گیرد.یافته‌های تحقیق بیان‌گر آن است که امام محمد شیبانی به‌عنوان یک فقیه دانا و اندیشه‌مند بزرگ جهان اسلام، نه‌تنها‌ این‌که بسیاری از مسائل دیگرِ‌ فقهی را تفریع و تدوین نموده، بل‌که بینان‌گذار برخی از موضوعات حقوق بین‌الملل اسلامی و نخستین کسی است که در این زمینه کتاب‌های معیّن و مشخص را با تقسیم‌بندی‌های منطقی آراسته و به رشتة تحریر درآورده و افتخار تدوین‌کننده و توسعه‌دهندۀ حقوق بین‌الملل اسلامی را از آنِ خود نموده و جای‌گاه حقوقی وی در میان مسائل حقوقی به شدت برازنده است.2. پیشینة حقوق بین‌الملل اسلامیحقوق بین‌الملل اسلامی به موازات سایر موضوعات و مسائل مورد‌نیاز جامعة بشری ضروری است و تردیدی در این نیست که این رشته سوای از حقوق عمومی اسلامی (شریعت) نیست، بل‌که یک شاخه‌‌یی از حقوق عمومی اسلام است، که شامل یک مجموعه از قواعد می‌شود؛ و از لحاظ تاریخی اساس فقه و قواعد اسلامی از آغاز بعثت پیام‌بر اسلام (ص) در قرن ششم میلادی نهاده شد و بخشی از قواعد فقه از همان آغاز بعثت در زمینة مسائل بین‌المللی تأسیس گردید و در رابطه میان دولت مدینه و جهان خارج عملًا اجرا شد؛ ازاین‌رو، تأسیس قواعد فقه در حوزة حقوق بین‌الملل در حقیقت دَه قرن پیش از تأسیس حقوق بین‌الملل اروپایی توسط گروسیوس هالندی در قرن شانزدهم و بنتام و دیگران انجام پذیرفت (عمید زنجانی، 1392: 3)؛ در‌واقع گواه بر این ادعا آیات متعددی از قرآن کریم است که به مسائل بین‌المللی پرداخته و قواعد عمومی را در این زمینه بیان کرده است.با‌این‌حال، پیام‌بر(ص) وفات نمود. بدون این‌که فقهی مدون از خود به ‌جای گذاشته باشد؛ تنها مجموعه‌یی از قواعد، اصول و احکام جزئی ثابت در قرآن کریم و سنّت باقی‌ مانده بود (الدسوقی، 1978: 22). در زمان خلافت ابوبکر صدیق (رض)، در‌حالی که به وسعتِ سرزمین‌های اسلامی افزوده می‌شد و تعداد مسلمانان افزون می‌گردید، هم‌چنان فقه مدون وجود نداشت. سپس حضرت عمر بن خطاب (رض) عهده‌دار خلافت شده و به ادامة فتوحات ابوبکر صدیق (رض) افزود و شهرهای بزرگی مانندِ فسطاط، کوفه و بصره را تأسیس نمود. با انتشار اسلام در سرزمین‌های مختلف، فرهنگ‌ها و تمدن‌های متفاوتی تحت لوای اسلام قرار گرفت؛ ازاین‌رو، ایجاب می‌کرد قواعد و اصول جدیدی ایجاد شود؛ زیرا وقایع و حوادثی رُخ می‌داد که در زمان رسول‌الله (ص) اتفاق نیفتاده بود و در قرآن کریم و احادیث نیز در مورد آن‌ها حُکم صریح وجود نداشت؛ بنابراین، ضرورت به اجتهاد به میان آمد. ازاین‌رو، صحابة کرام رو به اجتهاد آوردند و علاوه بر این‌که به دیدگاه‌های یک‌دیگر احترام قائل بودند، به‌خاطر نزدیک‌بودن با زمان نزول وحی، به اصول و مبانی اسلام نیز آگاهی کامل داشتند (الدسوقی، 1978: 23). بااین‌حال، صحابه در مورد مسائل و وقایع، اول به قرآن کریم و سپس به سنّت پیام‌بر (ص) مراجعه می‌کردند و اگر در آن‌ها قواعدی نمی‌یافتند، آن‌گاه اجتهاد می‌نمودند؛ چنان‌که روایت است حضرت ابوبکر و عمر (رض) وقتی موضوعی نزد ایشان مطرح می‌شد، اول به کتاب الله و سپس سنّت رسول‌الله (ص) نگاه می‌کردند؛ اگر حکمی در آن مورد می‌یافتند با آن حکم می‌کردند و اگر نمی‌یافتند علمای مردم را جمع نموده با آنان مشوره می‌کردند، هرگاه نظر همه در موردی به‌اتفاق می‌رسید، با آن حکم می‌کردند. واضح است که اجماع صحابه مانند مجالس قانون‌گذاری امروزه نبود، اما زمینة همان روند است.بااین‌حال شکی‌ نیست که اجتماع صحابه مجلس اعلی در مورد تصمیم‌گیری مسائل مهم بود و درعین‌حال موافقت ایشان به این معنا نبود که هیچ مخالفتی وجود نداشته باشد، بل‌که مقصود اتفاق‌نظر بیش‌تر آنان در مورد موضوع واقع بود (الدسوقی، 1978: 26).پس از دوران صحابه، دورة تابعین و فقیهان ائمه فرا می‌رسد. در میان فقیهان تابعین فقه حنفی یکی از به‌ترین و مهم‌ترین روش‌ها در حل مشکلات حقوقی- سیاسی جامعة اسلامی به‌شمار می‌رود. این واقعیت ازآن‌جا نشأت می‌گیرد، که مسائل جدیدی هم‌راه با گسترش و رونق دولت اسلامی پیش می‌آمد و مشکلاتی که بر سرِ حل مسائل پیچیده به‌وجود می‌آمد، یک محدث، که مسائل را تنها در الفاظ صریح احادیث جست‌وجو می‌کند، نمی‌توانست آن‌ها را در دایرة روایت‌ها حل نماید. این مسائل را همان فقیهان و علمای گوشه‌نشین که مشغول تحقیق جزئیات و فروعات مختلف فقهی بودند، توانستند حل نمایند؛ زیرا کسانی شایسته‌گی حل مسائل جدید و نیازهای روز را دارد، که بتوانند در روشنی قرآن کریم، حدیث و اقوال صحابه و تابعین و در چهارچوب اصول و ضوابط تدوین‌شده از سوی ائمة دین، تلاش نموده و با ملکۀ تفقه و اجتهادی که دارد، آن‌ها را با در‌نظر‌گرفتن شرایط زمان و مکان به نحو احسن حل نماید و درعین‌حال از مسائل پیش‌آمدة مسلمانان و هم‌چنین از شرایط روز حقوقی، سیاسی و اجتماعی اطلاع کافی داشته باشد، اما کسانی که سطحی‌نگر هستند، با این امور وابسته‌گی ندارند و تنها تابع خطوط و اشارات هستند و می‌خواهند آن‌ها مشکلات را حل نمایند (صفدر، 1398: 132). تردیدی در این نیست که حل مسائل جدید‌ دولت اسلامی و حضور یاران ابوحنیفه در مقام‌های مثل قاضی‌القضات، سبب شد خلفا و پادشاهان، فقه حنفی را به‌عنوان فقه دولت اسلامی برگزینند؛ زیرا آن‌ها هر مسألة جدیدی را که در ظاهر نصوص قرآن کریم و احادیث نمی‌یافتند، آن را در اصول و کلیات این مذهب می‌یافتند. به همین دلیل فقه حنفی جامعیت یافت و به‌عنوان فقه زنده و پویا مورد قبول عام و خاص قرار گرفت. در‌واقع از اصحاب این نظم فقهی انتظار می‌رفت تا موضوعات و مسائل حقوق بین‌الملل اسلامی را نیز تدوین و توسعه دهند. روی این ملحوظ بود که درس‌های گوناگون از امام ابوحنیفه (رح) پیرامون قواعد حقوق بین‌الملل اسلامی بر‌گزار می‌شد و به مرور زمان و با درگذشت ایشان، این امر به پی‌روان این گرایش، به‌ویژه به امام شیبانی واگذار شد.3. چیستی حقوق بین‌الملل اسلامیاعراب در دورة جاهلیت، عُرف‌های بین‌المللیِ خاصّ خود را داشتند؛ اما نتوانستند آن‌ها را در یک نظام جای دهند. هنگامی‌که اسلام ظهور کرد و دولت ‌خود را بنیان گذاشت، نخستین عنوانی که صاحب‌نظران مسلمان به شاخة خاصی از حقوق، که در خصوص جنگ، صلح و بی‌طرف بحث می‌کرد، «سِیَر» اطلاق کردند، که جمع کلمه «سیره» به معنای سلوک و رفتار است (حمیدالله، 1384: 16)؛ به‌سخن‌ دیگر، فقیهان معمولًا از روابط بین‌المللی به‌گونة عام و میان مسلمانان و غیرمسلمانان به‌صورت خاص تحت عنوان «کتاب السِیّر» سخن می‌گویند. سیر در لغت جمع سیره به معنای روش و طریقه است (ابن منظور، 2008: 669) و در بعضِ موارد منظور روش پیام‌بر (ص) در غزوات ایشان است، که شامل بحث حقیقت جهاد، تکلیف به نبرد و بایدهایی‌که در شروع، جریان و انتهای نبرد در نظر گرفته شود و هم‌چنین حُکم معاهدات امان، هدنه، قرارداد ذمّی، حکم انفال (زیادت‌ها) و غنایم (امتیازات جنگی) و چه‌گونه‌گی تقسیم آن‌ها، حکم اموال مسلمانانی که دشمن به آن دست‌رسی پیدا می‌کند، حکم اسیران جنگی و کسانی‌که از دین خارج می‌شود، می‌گردد (الزحیلی، 1427: 5845). به نبرد نیز از آن‌جهت سیر گفته‌اند، که برای رسیدن به دشمن طی طریق می‌کنند. در ادبیات و اصطلاحِ فقه، سیر به روش‌هایی‌که در نبرد با دشمن در شرع و فقه لحاظ شده می‌گویند. فقیهان در مبحث سیر در کنار پرداختن به جنگ و صلح به مباحث مرتبط با روابط و حقوق بین‌الملل نیز پرداخته‌اند (شیبانی، 1399: 9).سابقة تاریخی نشان می‌دهد که از دوران پیام‌بر (ص) و حتا قبل از آن، به رفتار و سلوک حاکم نه‌ فقط در زمان جنگ، بل‌که در زمان صلح نیز اصطلاح «سیره» استفاده ‌شده است. باآن‌که این تعریف بر اساس نظر نویسنده‌گان قرن سوم هجری است، اما حداقل یک قرن قبل، اصطلاح «سیره» برای «حقوق بین‌الملل» پذیرفته‌شده بود. موضوع «سِیَر» در قدیمی‌ترین کتاب فقهی، «المجموع فی الفقه» . فقه یعنی مجموعه‌قوانینی که تفصیل اعمال مسلمانان را در مورد عبادات (آیین دینی)، معاملات (انواع گوناگون قراردادها و عقد نکاح) و عقوبات (مجازات‌هایی که برای نقض این قواعد وضع گردیده) بیان می‌کند و به‌طور خلاصه یعنی تمام قوانین. اثر زید بن علی، پسر بزرگ امام علی بن الحسین، که در حدود سال 120 هـ. ق. درگذشت، فصلی به نام کتاب «السیر» دارد. اوزاعی (متوفای 157 هجری) نیز ازجمله نخستین کسانی است که به سیر به‌عنوان موضوعی مستقل نگریسته است. آرای اوزاعی در این موضوع در کتابی به نام السیر جمع‌آوری شد، اما امروزه این کتاب وجود ندارد؛ بل‌که محتوای آن را در کتاب‌های ابو یوسف و شافعی می‌توان یافت. بااین‌حال، ابوحنیفه (متوفای 150 هـ. ق) نخستین کسی است که اصطلاح «سیر» را به مجموعه‌‌یی از درس‌های خاص خود دربارۀ حقوق جنگ و صلح اسلامی اطلاق کرده است و به حقوق بین‌الملل به‌عنوان یک علم متمایز و موضوعی مستقل پرداخته است؛ به‌سخن دیگر، امام ابوحنیفه (رح) و شاگردانش نخستین کسانی بودند که به‌طور فراگیر روابط خارجی سرزمین اسلام با دنیای خارج را بررسی کردند (شیبانی، 1399: 13). این درس‌ها توسط چند تن از شاگردان او ویراسته و تهذیب شده و در کتاب‌هایی گرده آمده است که از آن جمله می‌توان به کتاب سیر الصغیر و سیرالکبیر محمد بن حسن شیبانی . کتاب سیر محمد بن حسن شیابی به‌صورت پرسش‌و‌پاسخ نگاشته شده، بیش‌تر شبیه ادبیات گفتاری است تا یک متن علمی کلاسیک. انگار مؤلف خاطرات مباحثه‌های علمی‌اش را با استادش به رشتۀ تحریر در آورده است. پرسش‌گر ابویوسف و محمد شاگردان ابوحنیفه و پاسخ‌دهنده ابوحنیفه امام اعظم و بنیان‌گذار فقه حنفی است. و کتاب السیر ابراهیم الفزاری (متوفای 188 هـ. ق) که هم‌اکنون در دست‌رس قرار دارد، اشاره کرد. به قول عده‌یی از نویسنده‌گان، محمد بن حسن شیبانی از یاران ابوحنیفه و کسی است که از همۀ نام‌برده‌گان (نویسنده‌گان در مورد سیر) به‌تر در زمینة حقوق بین‌الملل اسلامی، کتاب تخصصی پدید آورده است (خلیلیان، 1382: 62). کتاب‌هایی که بعد از دوازده قرن هم‌چنان راه‌نما و راه‌گشای بسیاری از مسائل حقوق بین‌الملل است.جلد دهم کتاب المبسوط سرخسی (متوفای 482 هـ. ق) نشان می‌دهد که مراد از اصطلاح «سیر» چه بوده و درواقع کُتُب حقوق بین‌الملل علمای مسلمان حاوی چه مطالب بوده است: «بدان‌که واژة "سیر" جمع "سیره" است و (شیبانی) ازآن‌رو این کتاب را به این نام خواند، که در آن شیوة مسلمانان در رفتار با مشرکان حربی، با متعاهدان مستأمن، با اهل ذمه و با اتباع غیرمسلمان و نیز با مرتدان کافران هستند؛ زیرا بعد از اقرار به اسلام، آن را منکر شده‌اند، ذکر شده است. هم‌چنین شیوة رفتار با اهل بغی، که وضعیت شان کم‌تر از مشرکان قابل سرزنش است، چه آن‌ها جاهل‌اند و ازاین‌رو به راه ناصواب درافتاده‌اند، در این کتاب آمده است» (السرخسی، 1324: 10/ 2).سرانجام این‌که اصطلاح «سیر» ازنظر لغه‌وی به معنای هر نوع سلوک و طرز رفتار بوده است، اما بعدها به رفتار پیام‌بر (ص) در جنگ‌ها اطلاق شد و سپس بر رفتار حاکم مسلمان در امور بین‌المللی اطلاق گردید (حمیدالله، 1399: 18 و 19)؛ بنابراین، اصرار فقیهان مسلمان به گنجانیدن حقوق بین‌الملل در مجموعه‌های فقهی به‌عنوان فصلی از آن بسیار تأکید شده است. به عقیدة فقیهان، قواعد رفتار بین‌المللی قسمتی از فقه اسلام را تشکل می‌دهد و نمی‌توان آن‌ها را به صلاح‌دید و رأی شخصی فرمان‌روایان و هوا و هوس و امیال سیاست‌مداران وا‌گذاشت؛ ازاین‌رو، زمان قبول ویژه‌گی حقوقی برای حقوق بین‌الملل به دوران معاصر نیست، بل‌که به ابتدای اسلام برمی‌گردد (حمیدالله، 1399: 91). دقیقًا به آن زمان که وجود دولت اسلامی اعلان می‌شود روابط میان دولت اسلامی و سایر دولت‌های موجود آن زمان برقرار می‌گردد.حقوق بین‌الملل اسلامی را می‌توان این‌گونه تعریف کرد: آن قسمت از قواعد و عُرف راجع به تعهدات سرزمینی و قراردادی که یک دولت اسلامی_ اعم از دوفاکتو یا دوژوره . دو اصطلاح دوفاکتو و دوژوره، اصطلاحاتی‌است که در هنگام شناسایی دولت‌ها مطرح می‌شود. دوفاکتو به معنای شناسایی موقتی یا عملی و دوژوره به معنای شناسایی رسمی و قانونی می‌باشد. _ آن را در روابط خود با سایر دولت‌های دوفاکتو یا دوژوره مراعات می‌کند (حمیدالله، 1399: 10). با این تعریف اگر منظور از کاربرد عنوان حقوق بین‌الملل اسلامی، مطالعه و بحث و بررسی پیرامون قواعد و مقررات ناظر و حاکم بر مناسبات کشورهای اسلامی _کشورهایی با نظام‌های سیاسی اسلامی_ بود شاید آن عنوان تا حدودی رسانندة مقصود می‌گردید (ضیایی بیگدلی، 1393: 21)؛ اما با این مفهوم حقوق بین‌الملل اسلامی مفهوم «عام» ارائه نمی‌دهد، بل‌که مفهوم «خاص» از آن استنباط می‌شود و تنها در میان کشورهای اسلامی حاکم خواهد بود، نه کشورهای اسلامی و غیر‌اسلامی.هم‌چنین اسلام مقرراتی دارد که باید در روابط خارجی کشورهای اسلامی با کشورهای دیگر رعایت شود. این مقررات تحت عنوان حقوق عمومی خارجی اسلامی یاد می‌گردد و تعریفی‌که حقوق‌دانان و پژوهش‌گران اسلامی از حقوق بین‌الملل می‌نمایند، به‌طور عمده با تعریف حقوق عمومی خارجی منطبق است (ضیایی بیگدلی، 1393: 23)؛ به‌عبارت دیگر، حقوق بین‌الملل اسلامی دربرگیرندۀ کلیه قواعد حاکم بر روابط بین‌المللی و تأمین‌کنندۀ تمامی حقوق انسان‌ها در روابط بین‌المللی است. ایجاد چنین قواعد جامع و کاملی، صرفًا بر اراده‌های بشری استوار نیست، بل‌که باید خاست‌گاه اصلی آن را در ارادۀ فرا‌بشری و خداوندی جست‌وجو نمود.به قول پروفیسور مارسل بوازار، اسلام‌شناس مشهور سوئیسی، «اگر فلسفۀ تأسیس دانش حقوق بین‌الملل را دگرگونی در روابط ملت‌ها و جلوگیری از تجاوز زورمندان و توان‌گران، برابری و برادری انسان‌ها بدانیم، باید اذعان کنیم که پیغم‌بر اسلام (ص) بیان‌گذار حقوق بین‌الملل بوده است» (به‌نقل‌از: ضیایی بیگدلی، 1393: 24). برای تأیید سخن بوازار کافی است تنها به نخستین قانون اسلامی دولت اسلامی یا همان منشور مدینه مراجعه کرد. این سند به وضوح نشان می‌دهد که حقوق ملت‌های گوناگون حاضر در مدینه به‌خوبی رعایت شده است.عده‌یی از فقیهان حقوق بین‌المللی را این‌چنین تعریف می‌کنند: عبارت از مجموعة ‌قواعدی است که واجبات و حقوق بین‌الملل را در روابط بین‌المللی متقابل تنظیم کرده و حدود آن را تعیین می‌کند. تعداد دیگری می‌گویند: عبارت است از مجموعة قواعدی‌است که حقوق و واجبات میان دولت‌ها و هم‌چنان حقوق و واجبات غیر دولت‌ها (‌سایر نهادهای بین‌المللی، مانند سازمان‌های بین‌المللی) که به زیرمجموعه‌ها و اجزای این رشته از حقوق ارتباط دارد، تنظیم می‌کند (ابو زهره و زیدان، 1392: 116). به‌صورت کلی می‌توان گفت: حقوق بین‌الملل اسلامی عبارت از مجموعۀ قواعد و احکام اسلامی‌است که دولت اسلامی در تنظیم روابط اش با دولت‌های دیگر به اجرا و رعایت آن متعهد است (ابو زهره و زیدان، 1392: 129).از تعریف فوق می‌توان چندین ویژه‌گی‌یی را معیّن کرد:با توجه به تعریف، حقوق بین‌المللی اسلامی جزو حقوق عمومی داخلی دولت اسلامی است، و حقوق داخلی دولت اسلامی، همان شریعت اسلامی است. پس این شریعت است که تمام روابط (صرف‌نظر از ماهیت و نوعیت آن) دولت اسلامی را تنظیم می‌کند؛اساس تعهد دولت اسلامی به اجرای حقوق بین‌الملل فقط اراده و خواست آن دولت است. به این معنا که باید دولت اسلامی در معاهدات و روابط خود با سایر دولت‌ها، اجرای آن معاهدات را تعهد نماید؛ زیرا این دولت اسلامی است، که می‌خواهد حقوق بین‌المللی را اجرا نماید؛حقوق بین‌المللی اسلامی حقوق است، که روابط دولت اسلامی را با دولت‌های غیر‌اسلامی تنظیم می‌کند و این نکته در آن مفروض است، که دولت اسلامی یکی است، هرچند امروزه دولت‌های متعددی اسلامی وجود دارد (ابو زهره و زیدان، 1392: 129-134). بااین‌حال می‌توان گفت هر دولت اسلامی، که با سایر دولت‌ها رابطه برقرار می‌کند، روابط آن باید مبتنی بر همان احکام شریعت باشد با در‌نظر‌داشت این نکته، دولت‌های اسلامی واحدهای جداگانه اما یک کُل به‌شمار می‌رود.4. نقش امام شیبانی در تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامیبرخلاف تصور رایج در میان حقوق‌دان‌های غربی که غالبًا به حقوق‌دان هلندی قرن شانزدهم و هفدهم، هوگو گروسیوس (1683-1583) عنوان «پدر حقوق بین‌الملل» می‌دهند، دانش‌مند حقوقی اسلامی، محمد شیبانی، حدود هشت قرن قبل از هوگو گروسیوس، با تدوین و سامان‌دهی قواعد حقوق بین‌الملل اسلامی تحت عنوان خاصی از قوانین اسلامی به نام «السیر»، که طبق شریعت قوانین جنگ و صلح را در برمی‌گیرد، پیش‌گام بوده است. جوزف فایرهر فون هامر-پورگستال porgstall، دیپلومات اتریشی و از پیش‌گامان قرن نوزدهم ‌Joseph Freiherr von Hammer-Purgstall, a 18th/19th-century Austrian diplomat.، با بررسی یکی از آثار اصلی شیبانی در مورد این موضوع در سال 1827، از این‌که یک حقوق‌دان غیراروپایی هشت‌صد سال پیش از گروسیوس رساله‌یی علمی و منظم در باب اصول و قواعد حاکم بر روابط خارجی دولت نوشته است، در حیرت می‌اُفتد و مقاله‌یی در این مورد می‌نویسد و در آن شیبانی را هوگو گروسیوس مسلمانان لقب می‌دهد (Baderin, 2012: 797‌)‌ در یک تحقیق دیگر، کریستوفر ویرامنتری‌، قاضی سابق و معاون رئیس دیوان بین‌المللی دادگستری Christopher Weeramantry, a former judge and Vice-President of the International Court of Justice.، شیبانی را به‌عنوان نویسندة مفصل‌ترین رسالة اولیه در مورد حقوق بین‌الملل معرفی کرد، و متوجه شد که «السیر» پیش‌رو توسعة حقوق بین‌الملل مدرن بوده و این‌كه كار هوگو گروسیوس در حقوق بین‌الملل ممكن است تحت تأثیر حقوق اسلامی، ازجمله آثار شیبانى در این زمینه باشد (الدسوقی، 1987: 343). مطمئنًا این باعث می‌شود که شیبانی «پدربزرگ حقوق بین‌الملل» باشد. لسافر Lesaffer. در مقالة جدیدی در مورد تاریخ حقوق بین‌الملل اظهار داشت: شکی نیست که شیبانی و آثار او در مورد «السیر» باید برای درک کامل از سهم عظیم وی در شکل‌گیری حقوق بین‌الملل به‌عنوان یک حقوق‌دان، بخشی از آن مطالعه را تشکیل دهند و قبل از هوگو گروسیوس حدود هشت قرن در آن زمینه بود (Baderin, 2012: 797). هانس کروز Hans kruse خاورشناس آلمانی در سال 1995 برای تجلیل از جای‌گاه علمی شیبانی و نقش او در تاریخ حقوق بین‌الملل به تأسیس «گروه حقوق بین‌الملل شیبانی» همت گماشت (شیبانی، 1399: 15) و در مقالة خویش می‌نویسد: «اطلاق چنان لقب بزرگی "هوگو گروسیوس" به یک حقوق‌دان مسلمان ‌که در اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم میلادی می‌زیست توسط عالم برجسته‌‌یی چون پورگستال کار شگرفی بود؛ لیکن این عمل نزد علمای اروپایی با استقبالی مواجه نشد؛ لذا لازم است تلاشی دیگر در این برهه به عمل آید تا شیبانی جای‌گاهی را که به‌حق شایستة آن است در تاریخ حقوق بین‌الملل به دست آورد» (شیبانی، 1389: 60). جان استراوسانJohn Strawson استاد دانش‌گاه لندن در مقاله‌یی می‌نویسد: «در حقوق بین‌الملل عمومی، عقیدة مشهور بر این است که این علم تمامًا ریشة غربی دارد ...؛ درحالی‌که در قرن هشتم عصر ما (میلادی) حقوق‌دانان مسلمان «السیر» را ابداع و تدوین نمودند؛ یعنی نصوصی‌که موضوع‌شان همان است که بعدها اروپائیان حقوق بین‌الملل نامیدند. به‌عنوان نمونه «سیر» شیبانی در اواخر قرن هشتم نوشته‌شده است، یعنی هشت‌صد سال پیش از آن‌که گروسیوس قلم بر لوح نهد. رسالة شیبانی حاوی مقررات دقیق راجع به قانون جنگ، قانون اشغال سرزمین، قانون معاهدات، دیپلُماسی و حقوق بیگانه‌گان است. این نوشته حتا برای کسانی که به حفظ محیط‌زیست علاقه‌مند هستند جالب‌توجه است. طالبانِ حقوق بین‌الملل در جهان امروز نسبت به بسیاری از فتاوای شیبانی در خصوص حقوق جنگ احساس غربت نخواهند کرد» (شیبانی، 1389: 63). انجمن حقوق بین‌الملل شیبانی که سال‌نامة حقوق بین‌الملل فلسطین را منتشر می‌کند، در ابتدای سال‌نامه با ذکر این‌که این انجمن نام خود را ا ز محمد بن حسن شیبانی اخذ نموده او را چنین توصیف می‌کند: «این انجمن نام خود را از شیبانی می‌گیرد. او محمد بن حسن شیبانی است، که در سال 750 میلادی در شهر واسط عراق متولد شد و در سال 804 میلادی از دنیا رفت. وی شاگرد فقیه برجستة مسلمان ابوحنیفه بود. شیبانی سپس قاضی‌القضات بغداد شد، که بالاترین مقام قضایی در آن زمان بود، لیکن وی از این مقام کناره گرفت تا وقت و نیروی خود را صرف کارهای حقوقی نماید. یکی از کتب برجستة وی السیر الکبیر است که شاید اولین رساله در موضوع حقوق ملل باشد، که از دید یک فقیه مسلمان نوشته‌شده است» (شیبانی، 1389: 40). این کتاب برازنده‌ترین منزلت را در میان کتاب‌هایی که در زمینة حقوق بین الملل اسلامی و سیر نوشته شده، دارد.بنابراین، مانند سایر جنبه‌های احکام اسلامی، احکام السیر از قرآن، آداب پیام‌بر (سنّت) و شیوه‌های مربوط به اولین خلفای مسلمان به دست می‌آید؛ بنابراین، شیبانی برای نوشتن موضوع حقوق بین‌الملل نه بنیان‌گذار بود و نه نخستین حقوق‌دان اسلامی. استاد او، ابوحنیفه نخستین کسی است که اثری مستقل در این زمینه تألیف می‌کند؛ اما شیبانی به‌عنوان پُرکارترین فقهی-حقوق‌دان زمان خود شناخته‌شده است، که به‌طور منظم روی این موضوع می‌نویسد، اما اغلب با استناد به نظرات استاد خود ابوحنیفه و دیدگاه ابو‌یوسف استاد و هم‌درسِ خویش به ‌پیش رفته است.درحالی‌که آثار شیبانى در «السیر» اساسًا قوانین و رفتارها را در مورد جنگ و صلح سامان داده بود، که قلم‌رو مسلمانان (دار‌الاسلام) باید در رابطه با قلم‌رو غیرمسلمان (دارالحرب) حمایت کند؛ اما بااین‌وجود، بسیاری از موضوعات حقوق بین‌الملل مدرن، مانند معاهدات‌، صلاحیت سرزمینی، محیط‌زیست، انواع و رفتارهای جنگ، روابط صلح‌آمیز، روابط دیپلُماتیک، قوانین بی‌طرفی... را شامل است. به‌عنوان‌مثال، وی در نوشته‌های خود ثابت كرد، كه می‌تواند روابط معاهدات دایمی میان كشورهای اسلامی و غیر اسلامی وجود داشته باشد و نباید سوءاستفاده، خیانت، مثله‌كردن مرده‌گان و كشته‌شدن كودكان هنگام جنگ وجود داشته باشد (Baderin, 2012: 797).5. کتاب‌های سیر و تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامیمنظور از سیر احکام جهاد، نبرد و آن‌چه در آن جواز دارد و یا ندارد است؛ درعین‌حال احکام صلح، موادعه (معاهدات)، احکام امان، احکام غنایم، فدیه، برده‌گی و غیره را که در زمان جنگ و بعدازآن اتفاق می‌اُفتد در برمی‌گیرد؛ هم‌چنین شامل تنظیم برقراری روابط بین‌المللی را میان مسلمانان و غیرمسلمانان در برمی‌گیرد.امام محمد درزمینة سیر دو کتاب تحت عناوین «السیر الصغیر» و «السیر الکبیر» نوشته است. می‌گویند سیر صغیر نخستین کتاب است که اُمم به رشتة تحریر درآورده است آخرین کتاب وی نیز سیر کبیر است. روایت است کتاب سیر صغیر به دست امام اوزاعی قرار گرفت و گفت این کتاب از چه کسی است؟ گفتند از محمد عراقی. گفت: اهل عراق را به علم سیر چه‌کار است، این علم مربوط به اهل حجاز و شام است. می‌گویند این سخن اوزاعی به امام محمد رسید و او کتاب سیر کبیر را نوشت. روایت است امام محمد کتاب سیر کبیر را در 60 دفتر نوشت و آن را نزد خلیفه فرستاد، هنگامی‌که خلیفه به کتاب نگاه کرد، تعجب نمود و سپس فرزندان خویش را نزد امام محمد فرستاد تا از او بیاموزند (عبدالله، 2055: 80 و حاجی خلیفه، بی.تا: 1014).کتاب سیر کبیر به‌عنوان مهم‌ترین کتاب در زمینة حقوق بین‌الملل اسلامی شامل موضوعات متعدد می‌شود. کتاب سیر با فضیلت جهاد شروع می‌شود و در آن به روش‌های دعوت به اسلام نیز پرداخته‌شده است. سپس به به‌ترین جهاد و زمان جهاد می‌پردازد. بعدًا در فصل جداگانه به حدیث از پیام‌بر(ص): «امرت ان اقاتل الناس حتی یقولوا: لا اله الله، فاذا قالوها فقد عصموا منی دماءهم و اموالهم الا بحقها و حسابها علی الله»، اشاره نموده و همه احکام را پیرامون این حدیث به تفصیل بررسی کرده است. در ادامه همین فصل به سجدة شکر، نمازِ خوف، شهید، کسانی‌که به جهاد می‌روند، امان و مستأمن‌ها، ذمی‌ها، حضور زن‌ها در جنگ، ... می‌پردازد. در فصل بعدی به انواع انفال، خمس، غنیمت پرداخته و تمام موارد را با جزئیات کامل شرح می‌هد و آن‌گاه به مسائلی مانند فدیه، اصول جنگ، احکام اسلام در سرزمین‌های غیر‌اسلامی و مسائل فقهی ... اشاره می‌کند. پس‌ازاین به احکام موادعه، اهل ذمه و مستأمن، مرتدان بعضی احکام اسلامی در دارالحرب می‌پردازد و سرانجام کتاب را با موضوعاتی مانندِ عشرها، جزیه، خراج و آن‌چه پیش از جنگ برای دعوت به اسلام ضرورت است و بعضی از احکام اسرا را بیان می‌کند (الدسوقی، 1987: 359- 365). در‌واقع می‌توان گفت، آن‌چه امروز در حقوق بین‌الملل وضعی مطرح می‌باشد، امام شیبانی به‌خوبی در کتاب‌های سیر خویش دوازده قرن پیش بیان و مطرح کرده است.از میان اصول متعددی‌که در کتاب‌های سیر صغیر و سیر کبیر وجود دارد، به تعدادی از آن‌ها به عنوان مهم‌ترن اصول و شالوده‌ها اشاره می‌شود. هرچند این اصول امروزه در مسائل بین‌المللی به رشته‌های مختلفی مرتبط می‌شود، اما هم‌چنان اصول مورد قبول میان دولت‌ها حاکم است. 5-1. اصل دو داریکی از اهم مفاهیم و اصولی‌که در کتاب‌های امام شیبانی به آسانی قابل مشاهده است، تقسیم جهان به دارالاسلام و دارالحرب است. این تقسیم‌بندی آثار بسیار مهمّی در قواعد حقوق بین‌الملل اسلامی دارد. ابوحنیفه، ابویوسف و شیبانی نه‌تنها به این تقسیم‌بندی عمیقًا متعقد و وفادار بودند، بل‌که در هر بخش از بحث‌های خود جای پایی از این مفهوم را می‌بینیم و همان‌گونه که در متن کتاب‌های امام شیبانی ملاحظه می‌شود، مراقبت بسیاری کرده‌اند، که آثار این تقسیم‌بندی در جزئی‌ترین احکام نیز رعایت گردد.تقسیم‌بندی جهان به دارالاسلام و دارالحرب سکّویی است که قواعد حقوق بین‌المللیِ اسلامی بر آن استوار است و بدون وقوف به آن، درک حقوق بین‌الملل اسلامی مسیر نخواهد شد؛ دارالاسلام یعنی حوزة نفوذ حاکمیت قوانین عمومی اسلام و یا حکومت اسلامی، خواه ساکنان آن مسلمان باشند خواه غیر‌مسلمان. اگر چنان‌که بخواهیم این مفهوم را با معیارهای امروزی مقایسه کنیم، دارالاسلام همانا کشور اسلامی است، یعنی سرزمینی‌که قوانین عمومی کشور اسلامی در آن جاری است. در مقابل آن، دارالحرب است، که عبارت است از سایر جهان. با توجه به این مطلب، واژة دارالحرب لزومًا به معنای سرزمین دشمن حربی نیست. به همین ترتیب، حربی به‌معنای بیگانه است و لزومًا به معنای شخصی ‌که در حال جنگ با حکومت اسلامی است، نمی‌باشد (شیبانی، 1389: 74). هم‌چنین قابل یادآوری است که اصطلاحات دیگر نیز در زمینه وجود دارد، مانند دارالعهد، دارالصح و دارالهدنه، که هر یک از این مفاهیم موارد استفادة خاص خود را دارد.5-2. اصل اعتبار مقررات خارجییکی از عواملی‌که آرای مام ابوحنیفه (رح) و شاگردانش را در این موضوع از دیگران متمایز می‌کند، اصل اعتبار مقررات خارجی است؛ این اصل جزو اصول بنیادین در موضوع سیر به‌شمار می‌رود. آنان مقرراتی را که در آن‌سوی مرزهای اسلام، در دارالحرب وضع می‌شود، برای مسلمانانی‌که در دارالحرب به سر می‌برند، و نیز برای کسانی که برای جهان‌گردی یا تجارت به آن دیار می‌روند، معتبر و الزام‌آور می‌دانند. این در‌حالی است که در آن زمان روابط بین‌الملل بسیار محدود بود، جنگ و نبرد مهم‌ترین رابطۀ ملت‌ها تلقی می‌گردید. در چنین وضعیتی، حنفی‌ها به این باور بودند که باید به قانون دیگر کشورها پای‌بند بود. نظم مهم و قابل‌احترام است. حتا اگر توسط بیگانه‌گان وضع‌شده باشد. حنفی‌ها به جهانیان آن روز آموختند تفاوت‌های اقلیمی و حتا ایدئولوژیکی نمی‌تواند مانع احترام ملت‌ها به یک‌دیگر و عدم رعایت اصل حُسن هم‌جواری گردد. قانون، تقدُس دارد و باید به آن التزام داشت؛ حتا اگر واضع آن غیرخودی باشد (شیبانی، 1399: 18). مثلاٌ نکاح اهل الحرب در دیار خود به رسمیت شناخته می شود هرگاه زن و شوهری حربی تحت امان وارد دارالاسلام شوند نکاح آنان باقی است هرچند شرایط شکلی نکاح اسلامی مانند حضور شهود رعایت نشده باشد و یا نکاح دارای موانع شرعی باشد، مثلًا زن در عدّه ازدواج کرده باشد. هرگاه چنان زوجی مسلمان گردند، نکاح فاسد نیست و هنوز باقی است، مگر در مواردی که خلاف اخلاق و نظم عمومی باشد؛ مانند این‌که مرد پنج زن دائم داشته باشد و یا دو خواهر را هم‌زمان به نکاح خود در‌آورده باشد و یا با مادر و دختر ازدواج کرده باشد، که لازم است یکی را طلاق دهد (شیبانی، 1389: 75). امروزه علی‌رغم پیش‌رفت‌های بسیاری که در عرصة حقوق بین‌الملل و روابط بین‌الملل ایجاد شده و رشته‌یی به این نام و عناوین دیگر به موضوع روابط بین‌الملل می‌پردازد، بازهم، شاید التزام به قانون خارجی یک ایده‌آل تقلی می‌گردد. به این معنا که هنوز تعدادی از دولت‌ها و نیروهایی وجود دارند که به هیچ قاعده و قانونی پای‌بند نیستند؛ با‌این‌حال چه خوب است که نه‌تنها این‌که از این اصل میان دولت‌های اسلامی با یک‌دیگر بیش‌تر استفاده شود، بل‌که میان دولت‌های اسلامی و غیر‌اسلامی نیز رعایت گردد.5-3. اصل صلاحیت سرزمینیامام ابوحنیفه (رح) و یارانش به اصل امروزی «صلاحیت سرزمینی» باور داشتند. آنان مجرمانی‌که در داخل سرزمین‌های مسلمانان مرتکب جرم می‌شدند، با مقررات اسلامی محاکمه می‌نمودند؛ هرچند مجرم تابعیت خارجی داشته باشد و به‌ اصطلاح اهل دارالحرب باشد (شیبانی، 1399: 18). هم‌چنین دیگر اعمال حقوقی مردم در دارالحرب به رسمیت شناخته می‌شود؛ ولی آن اعمال در دارالاسلام اثر و اعتباری ندارد. به‌عنوان مثال، هرگاه عده‌یی از تجار دارالحرب با مجوز وارد دارالاسلام شوند، دیون و طلب‌هایی‌که در دیار خود نسبت به یک‌دیگر دارند، قابل شناسایی و اجرا در دارالاسلام نیست و نسبت به اصل دین و طلب نیز قضاوتی نمی‌شود؛ اما دیون و طلب‌هایی که منشأ آن دارالاسلام است مورد شناسایی قرار گرفته و قابل اجرا‌ست. حتا اگر یک حربی در دارالحرب مدیون یک مسلمان باشد، این گونه دینی در دارالاسلام قابل شناسایی و اجرا نیست (شیبانی، 1389: 77)؛ زیرا این اعمال حقوقی مربوط به سرزمین دیگری می‌شود و همان دار صلاحیت رسیده‌گی به آن را دارد. از همین لحاظ است که در حقوق دیپلُماتیک اسلامی نیز مصونیت قضایی در سرزمین‌های اسلامی استثنا ندارد و بر همه‌گان قابل تطبیق است. این اصل امروزه در حوزة حقوق بین‌الملل کیفری قرار دارد و در اسناد مختلف بین‌المللی مورد قبول قرار گرفته است. 5-4. اصل سرزمینی‌بودن مجازاتفقیهان اهل رأی با تأکید بر فلسفۀ مجازات، که همان تنبیه و بازدارنده‌گی است، ارتکاب جرایم را در خارج از مرزها مستوجب مجازات نمی‌دانستند؛ به‌دیگر سخن، به آن‌چه امروز از آن به اصل صلاحیت شخصی یاد می‌شود، کم‌تر اهمیت می‌دادند. این دیدگاه حنفی‌ها که در آن زمان منتقدان زیادی داشت، به فلسفة مجازات تکیه دارد (شیبانی، 1399: 19). مثلًا راجع به جنایات ارتکابی در دارالحرب همان قوانین دارالحرب جاری است؛ زیرا بنا به رأی ابوحنیفه: «آن اعمال در جایی ارتکاب یافته است که احکام اسلام جاری نیست»؛ هم‌چنین، معاملة مسلمان با حربی در دارالاسلام باید واجد شرایط شرعی باشد؛ ولی در دارالحرب چنین الزامی نیست. به این معنا که مسلمان مجاز نیست در دارالاسلام با یک حربی معامله‌یی متضمن ربا یا خمر یا میته انجام دهد، ولی همان مسلمان مجاز است در دارالحرب «میته بفروشد و یا دو درهم در ازای یک درهم بگیرد» (شیبانی، 1389: 77). به سخن دیگر، مجازات جرایمی که در خارج از محدودۀ سرزمینی ارتکاب یافته‌اند، به صیانت از نظم یاری نمی‌رساند؛ به‌عبارت دیگر، مجازات جرم باید در همان محلّی صورت گیرد، که نظم آن در اثر جرم از بین رفته است و اعمال مجازات در خارج از آن محدوده هیچ تأثیری در صیانت از نظم ندارد. البته قابل مجازات‌ندانستن به معنای جایز‌دانستن نبود، امام شیبانی، ضمن گناه و ناروا‌دانستن ارتکاب این اعمال در دارالحرب، از آن‌جا که این اعمال، معمولًا شاکی خصوصی نداشتند، بر ایشان مجازاتی در نظر نمی‌گرفتند (شیبانی، 1399: 19). البته همة این موضوعات بیش‌تر به زمانی صدق می‌کند، که روابط بین‌الملل بسیار محدود بود و غالبًا روابط خصمانه وجود داشت؛ همین‌گونه هیچ نوع معاهدة استرداد مجرمان میان دولت‌ها وجود نداشت و اطلاع از رفتار شهروندان در خارج از مرزها بسیار مشکل بود.5-5. تعارض قوانینتعارض قوانین زمانی رخ می‌دهد که یک رابطۀ حقوقی خصوصی (مانند ازدواج و یا معاملات)، به واسطۀ دخالت یک یا چند عامل خارجی به یک یا چند کشور ارتباط پیدا کند. در آن زمان، امام ابوحنیفه (رح) و یارانش برای تعارض قوانین مقررات وضع کردند. ابوحنیفه (رح) و شاگردانش با معتبردانستن اختلافات تقنینی میان کشورها، به چاره‌اندیشی و رفع تعارض پرداختند. تعارضات در دو حوزه اتفاق می‌اُفتاد: احوال شخصیه (ازداج، طلاق، ارث، وصیت ...) و معاملات، فقیهان اهل رأی با صحّه‌گذاشتن بر مقررات بیگانه‌گان‌ در این دوره، برای حل تعارض به وضع مقررات دست زدند، که در کتاب‌های احناف تحت عنوان مسائل اختلاف دو دار مطرح‌شده است (شیبانی، 1399: 20). تعارض قوانین امروز از مباحث مهم حقوق بین‌الملل خصوصی است.5-6. اصل رعایت متقابلاصل رفتار متقابل مبنای قرآنی و سنّت نبوی دارد و در بسیاری از آیات قرآن کریم (بقره، 194؛ انعام، 160؛ یونس، 27؛ نحل، 126؛ حج، 60؛ غافر، 40؛ شورا، 40) و احادیث پیام‌بر (ص) به آن اشاره شده است. امام ابوحنیفه (رح) و یارانش در رفتار با حربی‌ها حتا زمانی‌که پیمان صلحی میان حربی‌ها و مسلمانان وجود ندارد، قائل به معامله به‌مثل هستند. ابوحنیفه به خلیفه توصیه می‌کند با غیرمسلمانانی که وارد دارالاسلام می‌شوند، همان‌طوری رفتار کند که حربی با مسلمانان رفتار می‌کنند (شیبانی، 1399: 18-21). این رفتار به مثل یا عمل متقابل، محدود در یک زمینه نیست، بل‌که در تمام امور و به‌ویژه در زمینه‌هایی که قواعد و مقررات خاصی وجود ندارد، استفاده از این اصل مبرم‌تر می‌شود. این اصل امروزه در حقوق بین‌المللِ وضعی، از‌جمله اصول کلّی و یکی از ضمانت اجراهایی به‌شمار می‌رود که همه دولت‌ها به آن استناد می‌کنند.6. مناقشهبیان سه نکتة اساسی در مورد حقوق بین‌الملل اسلامی و نقش امام محمد در تدوین توسعة آن، ادای مطلب می‌کند: نخست در مورد این‌که چه کسی برای نخستین بار درزمینة حقوق بین‌الملل اسلامی کتاب نوشته، دیدگاه‌های مختلفی مطرح است. عده‌یی از نویسنده‌گان زید بن علی را نخستین کسی می‌دانند که در این زمینه کتاب نوشته و این مبحث در کتاب «المجموع فی الفقه» آمده است. هرچند ثبوت این اثر هنوز مورد انتقادهای شدید قرار دارد. نکتة دوم این‌که هرچند امام ابوحنیفه (رح) در این زمینه کتابی تدوین نکرده است، اما به‌نظر می‌رسد در حلقة درس خویش مسائلی را که تحت عنوان «السیر» جمع‌آوری‌شده به شاگردان خویش، ازجمله امام محمد تعلیم داده است. نکتة سوم این‌که تعدادی از محققان به این نظر اند که امام محمد درواقع راویِ درس‌های استاد خویش امام ابوحنیفه و تنها تدوین‌کنندة فقه امام ابوحنیفه است؛ به‌هرحال، تردیدی در این نیست که امام محمد، تدوین‌کننده و توسعه‌دهندة حقوق بین‌الملل اسلامی است و آثار وی در تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی بیش‌ترین تأثیر ‌را داشته و او از سوی عده‌یی به‌عنوان مؤسس حقوق بین‌الملل اسلامی شناخته شده است.تفاوت اساسی کار حاضر با تحقیقات پیشین، از جمله آثار عبدالحکیم سلیمی، محمد الدسوقی، زاهد کوثری و عثمان ضمیریه، در آن است که این مقاله نقش بنیادین و محوری شیبانی را در قالب یک پروژة نظام‌مند تدوینی بررسی کرده، نه صرفًا به‌عنوان تابعِ فقه حنفی یا ناقلِ درس‌های استاد. بسیاری از آثار پیشین تنها به جنبه‌هایی از آثار شیبانی اشاره کرده‌اند یا با تمرکز بر فقه عام، سیر را به‌عنوان شاخه‌یی فرعی تلقی کرده‌اند؛ در حالی‌که تحقیق حاضر نشان می‌دهد حقوق بین‌الملل اسلامی، به‌واسطۀ تألیف «السیر الکبیر» و «السیر الصغیر»، برای نخستین‌بار از حالت ضمنی و پراکنده به شکلی مستقل، منسجم و نظام‌مند درآمده و این کار را امام شیبانی انجام داده است.در‌واقع، مقایسة محتوایی بین آثار شیبانی و آن‌چه امروزه به‌عنوان اصول بنیادین حقوق بین‌الملل شناخته می‌شود، نشان‌دهندة حضور موضوعاتی مانند صلاحیت سرزمینی، رعایت متقابل، تعارض قوانین، رفتار با بیگانه‌گان، احترام به معاهدات و عدم تجاوز به غیرنظامیان در هنگام جنگ است. این‌ها نشان می‌دهد که امام شیبانی نه‌تنها در سطح نظری، بل‌که در سطح نهادی، روشی و محتوایی، بنیان‌گذار حقوق بین‌الملل اسلامی بوده است؛ به‌ویژه با توجه به این‌که آثار او مورد توجه خاورشناسان برجسته‌‌یی مانند فون‌هامر پورگستال، کریستوفر ویرامنتری و هانس کروز قرار گرفته و بارها از او به‌عنوان «هوگو گروسیوسِ مسلمان» یا حتا «پدربزرگ حقوق بین‌الملل» یاد شده است.از این منظر، تفاوت بنیادین این پژوهش با آثار پیشین در آن است که به جای ارزیابی توصیفی، رویکرد تحلیلی- نظام‌مند اتخاذ کرده و امام شیبانی را نه فقط به‌مثابة یک فقیه محدث، بل‌که به‌عنوان یک نظریه‌پردازِ حقوق بین‌الملل در قالب یک مکتب مستقل فقهی معرفی نموده است؛ مکتبی که پایه‌گذار قواعدی بوده که قرن‌ها پیش از حقوق بین‌الملل غربی به‌صورت منسجم تدوین شده‌اند.7. نتیجه‌گیریبا جمع‌بندی یافته‌های این پژوهش می‌توان نتیجه گرفت که: امام محمد بن حسن شیبانی با نگارش آثار ارزش‌مندی چون السیر الصغیر و السیر الکبیر نه‌تنها به نظام‌مند‌سازی و تدوین مباحث پراکندۀ فقهی در زمینۀ روابط بین‌الملل اسلامی همت گماشت، بل‌که اساس و چهارچوبی برای شکل‌گیری حقوق بین‌الملل اسلامی در قالب یک نظام منسجم فراهم ساخت. آثار وی، که دربردارندة اصول کلیدی، مانندِ اصل صلاحیت سرزمینی، اصل رعایت متقابل، اصل اعتبار مقررات خارجی و اصل سرزمینی‌بودن مجازات‌اند، از جنبة روش‌شناختیِ حقوقی، هم‌سطح با آثار بزرگان حقوق بین‌الملل مدرن چون گروسیوس ارزیابی می‌شوند.نقش برجستۀ امام شیبانی در این میان نه صرفًا در تبیین احکام جنگ و صلح اسلامی، بل‌که در توسعۀ قواعد فقهی‌‌یی است که قابلیت کاربرد بین‌المللی و ساختاربخشی به روابط میان دولت اسلامی با دیگر جوامع را دارد. به همین سبب، وی نه‌تنها به‌عنوان یکی از پیش‌وایان فقه حنفی، بل‌که به‌عنوان «پایه‌گذار حقوق بین‌الملل اسلامی» شناخته می‌شود و آثارش پس از دوازده قرن، هم‌چنان منبعی مرجع و معتبر در تحلیل‌های فقهی - حقوقی این حوزه به‌شمار می‌آیند.بدین‌ترتیب، اهمیت و اصالت کار امام شیبانی، هم در ابعاد تاریخی- تمدنی و هم در سطح نظام‌سازی حقوقی، فراتر از آن چیزی است که در بسیاری از آثار متقدم و متأخر بدان پرداخته شده است. این مقاله با تمرکز بر همین جنبه، کوشیده است سهم برجسته و یگانۀ وی را در تدوین و توسعۀ حقوق بین‌الملل اسلامی بازنمایی کند؛ سهمی که بدون آن، تاریخ حقوق بین‌المللِ اسلامی دچار خلأیی بنیادین خواهد بود.ORCIDFazal ahmad AhmadiiVBORw0KGgoAAAANSUhEUgAAACkAAAAnCAIAAAAdCPbRAAAAAXNSR0IArs4c6QAAAARnQU1BAACx jwv8YQUAAAAgY0hSTQAAeiYAAICEAAD6AAAAgOgAAHUwAADqYAAAOpgAABdwnLpRPAAAAAlwSFlz AAAh1QAAIdUBBJy0nQAABK5JREFUWEe1mNlvG0Ucxxv+KdJCU2gDpeG+2gok4AFoG5UnKpSXCBpe eAQhWoQ4BfiInaRJTErruGpa4kil7K7XR7J2NrZbx3Z8xlnbXR+74WtvDu/l2IuxRtbamvl+dmZ+ 8zumb3t7+5CRD8aJ0ri+vsfwZVADMp19xEp9K1P0RvPzofREIPmrP/kLvvGMf9JFmq9v4YU6k2r0 OtRJV0GsZUsMFb/qCn3kCJyZpE+NU09byKNSwzP+wf+u4EUqfiVbWkb/TmQPYNeE0nrBfZcdsXue MZNPmojD7Rv62DyDd9gRjKoKpfZvoMsWxXq+HCJiX41Txw9EqjtgMYjYl7lyEDp6b6DHFuMFtzN4 DktqACwNwdibzIfQ0TMCDbYgVh7kXZPeF0zEEcPg3YFHoAM1QayqZ69kw0zWsnNT3hdbqTbqxDXf y4bX4Jr3pXD2utoAlewNjnIETreC7fRJOv5dvLC4FBkzk08YWwmcghRHKaYuYz+q5eaDw4ql/iPw Vq4cwp49zN+GtRtjQ9MVHIZ+K36fXRd5zM9CDijU7fSzdPz7JHe/OW/jFmAlB6APyh5+nw2f4Aic 1ZyWhTw2QZ9qXY/fiX5F62Q9oJ8rLSvZglj3Jn7S3E4LNeBkhhcjY3PL70iAad8rf62NuiNjrW0x PHqD+QDH2kQ8rvce0PclfgZLwu/Mm6/lZ3xvao6xe05Gc/OwUjr+g4noR7u7NgLH3hwO773XGr9r Ah/O3oDRNF9CwwmCApaMneT+sejYsB4bEmxmdmXD1Ggp82pmJl5YKlczoihwlTi5/o2Z0DgUoIAl Y9MJaU4ab6rH3iyvOvxnpXBibUSUE9O+V53BCw/yt0SxVqlz7vBnWoL9YO2zsQEL7Md6m6THhref 8b2hHjVBP8ekrHWBz5fZ6yvvqjsssJekLW/sN18r3GTe7xUbOrP+0+miD3iEXRwthTJYIO6wS5Xk XODtHrLNxOHlDZMId7R5G6FdoQwWiDtsrhKb9Z/pIRtSS5HPxW0BPmPa95pCGSwQ/695A7YY/hTs XJmZ9r/ebt4932+4FzgDHP1E4d5UIxbLjo9sv3tr5yBNep9Pbv0N2UDyt3HyKQVbZudYegPnW++M IcfyrH9brZe2+IdO5oLKjOTnG2wDfk3FbrjbSe8QtX71UTUL74YHK3lMwdbwawb8OcfH3OFRV+g8 2q3Q8B32kjfxY4K7X60XsdpIfmxawV7Dn7eJY21jiSwTQbzha5uposcdvWyllDPGAmjHMWjoxW9E pHvRL0LpqQX2EymO/bnyHpOysxlHS5tFB0Rhd+QyvLqZ1E7jteM32FLeonaBSBmwbbCgvZTGTB61 UYOoAfYbNShVKm1S23Z5C/DIp5BV9SI1Vs+7bb4mbR2ySeSUnSRAXfU5OE8FG/aCXFqRn3eFUXfu ND9v4qvRZl1i/s91CRS6qEt2Dw3qsSVn8LzhWgSzx1gncw46XdRjEh6OKV9eJWJf2wzWocdRw8L3 QUfmBFp+dF5/D3Zbf6N216PKcsX2nXbvHa64Qheb9w5DqnuHoca9Q6in9w7yd9q7b3Gp7ltc6aK3 mbT3+r5Fa1VEXChIrSteq9S/y2KLJ1cH6/oAAAAASUVORK5CYIJ= https://orcid.org/0000-0002-2146-319Xارجاع به این مقاله (APA):. احمدی، فضل‌احمد. (1404). «نقش امام شیبانی در تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامی». فصل‌نامة علمی - پژوهشی غالب. 14(2). 1- 21. https://doi.org/10.58342/ghalibqj.V.14.I.2.1To Cite this Article (APA):. Ahmadi, Fazal Ahmad. (2025). “The Role of Imam al-Shaybani in the Codification and Development of Islamic International Law”. Ghalib Journal. 14(2). 1-21. https://doi.org/10.58342/ghalibqj.V.14.I.2.1سرچشمه‌ها1. قرآن کریم2. ابن منظور، محمد بن حلال‌الدین. (2008 م). لسان العرب. ج 2. بیروت- لبنان: دارالفکر.3. ابو زهره، محمد. (1947 م). ابوحنیفه حیاته، عصره، آرائه و فقه. ناشر: دارالفکر العربی، نسخة الکترونیکی.4. ابو زهره، محمد و عبدالکریم وزیدان. (1392). اسلام و روابط بین‌المللی. ترجمة نعمت‌الله شهرانی. کابل: انشتارات خراسان‌.5. الجندی، عبدالحلیم. (1966 م). ابوحنیفه بطل الحریه و التسامح فی الاسلام. چ 23. القاهره- مصر: دارالمعارف.6. حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله. (بی‌. تا). کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون. ج 2. بیروت- لبنان: دار احیاء التراث العربی.7. حمیدالله، محمد. (1399). سلوک بین‌المللی دولت اسلامی. چ 3. ترجمة سید مصطفی محقق داماد‌. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی‌.8. حوّی، احمد سعید. (2002 م). المدخل إلی مذهب الإمام أبی حنیفه النعمان. ‌‌جده- المملکه العربیه السعودیه: دارالاندلس الخضراء.9. خلیلیان، سید‌خلیل. (1382). حقوق بین‌الملل اسلامی، چ‌ 10. تهران: انتشارات‌ دفتر نشر فرهنگ اسلامی.10. الدسوقی، محمد. (1978). الامام محمدبن الحسن الشیبانی و اثره فی الفقه الاسلامی. الدوحه- القصر: دارالثقافه.11. الذهبی، الامام الحافظ ابی عبدالله محمد بن احمد بن عثمان. (1408). مناقب الإمام ابی حنیفه و صحابه ابی یوسف و محمد بن الحسن. چ 3. بیروت- لبنان: لجنه إحیاء المعارف النعمانیه.12. الزحیلی، وهبه. (1427). الفقه الاسلامی و أدلته. ج 8. چ 3. تهران: نشر احسان.13. السرخسی، شمس الدین. (1324). المبسوط. ج 10. مصر: طبعه بمطبعه السعاده بجوار محافظه.14. شیبانی، محمد بن حسن. (1399). کتاب سِیَر(سیری در حقوق بین‌الملل اسلامی). ترجمه، مقدمه و تعلیق: سیدهاشم موسوی آبگرم. تهران: نشر احسان‌.15. شیبانی، محمد بن حسن. (1389). سیر شیبانی(حقوق روابط بین‌الملل در اسلام). ترجمه و حواشی حسین پیران. تهران: انتشارات گنج دانش‌.16. صفدر، سرفرازخان. (1398). امام ابوحنیفه و جایگاه عملی ایشان. ترجمه: عبدالحفیظ زاهدی (ملازهی). زاهدان: انتشارات سروچ.17. الصیمری، القاضی ابی عبدالله حسین بن علی. (بی‌. تا). اخبار ابی حنیفه و اصحابه. بی‌جا: الخزانه الفقهیه.18. ضیایی بیگدلی، محمد رضا. (1393). اسلام و حقوق بین‌الملل. چ‌ یازدهم. تهران: انتشارات گنج دانش.19. عبدالله، احمد اسماعیل. (2005 م). «محمد بن الحسن الشیبانی: سیرته و اسهاماته الفقهیه». مجله ابحاث کلیه التربیه الاساسیه. المجلد 2، العدد 4،20. عمید زنجانی، عباسعلی. (1392). قواعد فقه: بخش حقوق بین‌الملل. ج‌ چهارم. تهران: انتشارات سمت‌.21. الفهدوی، خالد. (2008 م). الفقه السیاسی الاسلامی. چ سوم.‌ سوریه- دمشق: دارالاوائل.22. الکوثری، محمد‌زاهد بن الحسن. (1355). بلوغ الامانی فی سیره الامام محمد بن الحسن الشیبانی. مصر: مکتبه الخانجی و مطبعتها.23. اللکنوی، الشیخ محمد عبدالحی اللکنوی الهندی. (1419). مجموعه رسائل اللکنوی. پاکستان: ‌اداره القرآن و العلوم الاسلامیه.24. الندوی، علی احمد. (1994). محمد بن الحسن الشیبانی(نابغه الفقه الاسلامی). دمشق: دارالقلم‌.25. النقیب، احمد بن محمد نصیرالدین. (2001 م). المذهب الحنفی؛ جزء الاول (‌مراحله و طبقاته، مصطلحاته و خصائصه و مؤلفاته). ریاض: ‌مکتبه الرُشد‌.26. Baderin, Mashood A. (2012). The Oxford Handbook of the History of International Law. Edited by Bardo Fassbender and Anne Peters. Print Publication.References1. Holy Quran.2. Ibn Manzur, Muhammad ibn Mukarram. (2008). Lisan al-ʿArab, Vol. 2. Beirut, Lebanon: Dar al-Fikr. [In Arabic]3. Abu Zahrah, Muhammad. (1947). Abu Hanifa: His Life, Era, Views, and Jurisprudence. Publisher: Dar al-Fikr al-ʿArabi, Electronic Version. [In Arabic]4. Abu Zahrah, Muhammad & Abdulkarim Zaydan. (2013). Islam and International Relations. Translated by Nematullah Shahrani. Kabul: Khorasan Publishing. [In Persian]5. al-Jundi, Abdulhalim. (1966). Abu Hanifa: Hero of Freedom and Tolerance in Islam, 23rd ed. Cairo, Egypt: Dar al-Maʿarif. [In Arabic]6. Haji Khalifa, Mustafa ibn Abdullah. (n.d). Kashf al-Ẓunūn ʿan Asāmī al-Kutub wa al-Funūn, Vol. 2. Beirut, Lebanon: Dar Ihyaʾ al-Turath al-ʿArabi. [In Arabic]7. Hamidullah, Muhammad. (2020). The International Conduct of the Islamic State, 3rd ed. Translated by Sayyid Mostafa Mohaqqeq Damad. Tehran: Center for the Publication of Islamic Sciences. [In Persian]8. Hawwa, Ahmad Said. (2002). Introduction to the School of Imam Abu Hanifa al-Nuʿman. Jeddah, Saudi Arabia: Dar al-Andalus al-Khadra. [In Arabic]9. Khalilian, Seyyed Khalil. (2003). Islamic International Law, 10th ed. Tehran: Daftar Nashr-e Farhang-e Eslami. [In Persian]10. al-Dusuqi, Muhammad. (1978). Imam Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani and His Contribution to Islamic Jurisprudence. Doha, Qatar: Dar al-Thaqafa. [In Arabic]11. al-Dhahabi, Imam al-Hafiz Abu Abdullah Muhammad ibn Ahmad ibn ʿUthman. (1988). Merits of Imam Abu Hanifa and His Companions Abu Yusuf and Muhammad ibn al-Hasan, 3rd ed. Beirut, Lebanon: Committee for the Revival of Nuʿmanī Knowledge. [In Arabic]12. al-Zuhayli, Wahbah. (2006). Islamic Jurisprudence and Its Proofs, Vol. 8, 3rd ed. Tehran: Nashr-e Ehsan. [In Arabic]13. al-Sarakhsi, Shams al-Din. (1906). Al-Mabsut, Vol. 10. Egypt: Saʿadah Press. [In Arabic]14. Shaybani, Muhammad ibn al-Hasan. (2020). Kitab al-Siyar (A Study in Islamic International Law). Translated, Introduced, and Annotated by Sayyid Hashem Mousavi Abgarm. Tehran: Nashr-e Ehsan. [In Persian]15. Shaybani, Muhammad ibn al-Hasan. (2010). Siyar-e Shaybani (Islamic Law of International Relations). Translated and Annotated by Hossein Piran. Tehran: Ganj-e Danesh Publishing. [In Persian]16. Safdar, Sarfaraz Khan. (2019). Imam Abu Hanifa and His Practical Status. Translated by Abdolhafiz Zahedi (Molazahi). Zahedan: Sarvach Publishing. [In Persian]17. al-Saymari, Judge Abu Abdullah Husayn ibn ʿAli. (n.d). Akhbar Abi Hanifa wa Ashabihi. Place unknown: Al-Khizānah al-Fiqhiyyah. [In Arabic]18. Ziaei Bigdeli, Mohammad Reza. (2014). Islam and International Law, 11th ed. Tehran: Ganj-e Danesh Publishing. [In Persian]19. Abdullah, Ahmad Ismail. (2005). “Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani: His Life and Jurisprudential Contributions.” Journal of the College of Basic Education Research, Vol. 2, No. 4. [In Arabic]20. Amid Zanjani, Abbas Ali. (2013). Principles of Jurisprudence: Section on International Law, Vol. 4. Tehran: SAMT Publishing. [In Persian]21. al-Fahdawi, Khalid. (2008). Islamic Political Jurisprudence, 3rd ed. Syria - Damascus: Dar al-Awaʾil. [In Arabic]22. al-Kawthari, Muhammad Zahid ibn al-Hasan. (1936). Balugh al-Amānī fī Sīrah al-Imam Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani. Egypt: Maktabat al-Khanji wa Matbaʿatuha. [In Arabic]23. al-Laknawi, Shaykh Muhammad Abdul Hayy al-Laknawi al-Hindi. (1998). Majmūʿat Rasāʾil al-Laknawi. Pakistan: Idarat al-Qurʾan wa al-ʿUlum al-Islamiyyah. [In Arabic]24. al-Nadwi, Ali Ahmad. (1994). Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani (A Genius of Islamic Jurisprudence). Damascus: Dar al-Qalam. [In Arabic]25. al-Naqib, Ahmad ibn Muhammad Nasir al-Din. (2001). The Hanafi School, Part One: Its Stages, Classifications, Terminologies, Characteristics, and Writings. Riyadh: Maktabat al-Rushd. [In Arabic]26. Baderin, Mashood A. (2012). The Oxford Handbook of the History of International Law. Edited by Bardo Fassbender and Anne Peters. Print Publication.فصل‌نامة بین‌المللی مطالعات حقوقی، سیاسی و روابط بین‌المللغالبسال و دورة چهاردهم نشراتی، پیاپی چهل‌ و نُهم، شمارة دوم، تابستان 1404 خورشیدی PAGE \* MERGEFORMAT 20نقش امام شیبانی در تدوین و توسعة حقوق بین‌الملل اسلامیغالبفصل‌نامة بین‌المللی مطالعات حقوقی، سیاسی و روابط بین‌الملل PAGE \* MERGEFORMAT 21