بررسی تطبیقی احکام میراث در اسلام، یهودیت و مسیحیت
DOI:
https://doi.org/10.58342/ghalibqj.V.14.I.4.6واژهگانِ کلیدی:
ادیان ابراهیمی، حقوق خانواده، رَد، عَول، فقه حنفی، فرایض، کتوباه، میراثچکیده
زمینه و هدف: احکام میراث در ادیان ابراهیمی افزون بر ساماندهی انتقال دارایی پس از مرگ، بازتابی از ساختار خانواده، نظام مسؤولیت مالی و ارزشهای اجتماعی هر دین است. هدف این پژوهش، بررسی تطبیقی احکام میراث در اسلام (با تأکید بر فقه حنفی)، یهودیت و مسیحیت و تبیین شباهتها و تفاوتهای بنیادین آنها در حوزة سهمبندی، حمایت از اعضای خانواده و سازوکارهای حلّ تزاحم سهام بوده است.
روش: پژوهش حاضر با روش مطالعۀ کتابخانهیی و تحلیل اسنادی انجام شده و دادهها از متون اصلی (قرآن کریم، متن تورات و منابع منتخب مسیحی) و آثار فقهی و حقوقی معتبر گردآوری و بهصورت توصیفی ـ تحلیلی مقایسه شده است.
یافتهها: یافتهها نشان میدهد که در اسلام، با تعیین سهام ثابت و روشن برای وارثان و محدودکردن وصیت به یکسوم (ثلث) ترکه، چارچوبی منظم برای حفظ حقوق ورثه و کاهش منازعات خانوادهگی فراهم میشود. در فقه حنفی، قواعدی چون «عَول» (در تزاحم سهام) و «رَد» (بازگشت مازاد در نبود عَصَبه) نقش مهمی در تکمیل نظام محاسباتی فرایض دارد و میتواند در نبود وارث عَصَبه، سهمگیری اصحاب فروض ـ از جمله زنان ـ را تقویت کند. در یهودیت، اولویتگذاری بر انتقال دارایی در خط پدری و تقدم پسران در الگوی کلاسیک برجسته است، هرچند سازوکارهایی مانند کتوباه و تعهدات مالی خانواده، کارکرد حمایتی برای زنان و دختران دارد. در مسیحیت، نظام سهمبندی دینیِ الزامآور برای میراث مادی کمتر مشاهده میشود، تعیین تکلیف ترکه عمومًا به وصیتنامهها و قوانین مدنی واگذار میگردد؛ در حالی که در سطح الهیاتی بر «ارث معنوی» تأکید میشود.
نتیجهگیری: نتیجۀ مطالعه بیانگر آن است که نظام میراث اسلامی_ بهویژه در چارچوب فقه حنفی_ به سبب شفافیت سهمها، نظم محاسباتی و سازوکارهای محدودکنندة تعارض، نشان میدهد که از منظر ساختاری از جامعیت و کارآمدی بیشتری برخوردار است؛ درعین حال، در سنتهای یهودی و مسیحی، تحولات حقوقی و ابزارهای مدنی نقشی تعیینکننده در نزدیکسازی قواعد میراث به نیازهای اجتماعی معاصر ایفا میکند.
سرچشمهها/ منابع
The Holy Qur’an. [In Arabic]
Abū Dāwūd, Sulaymān ibn al-Ashʿath. (1405 AH). Sunan Abī Dāwūd. Cairo: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Ali, S. (2020). Islamic inheritance law: Explanation and examples. Journal of Islamic Studies, 15(2), 156–178.
Al-Jazīrī, ʿAbd al-Raḥmān. (2003). Islamic Jurisprudence According to the Four Sunni Schools (Al-Fiqh ʿalā al-Madhāhib al-Arbaʿah). Cairo: Dār al-Ḥadīth. [In Arabic]
Al-Sarakhsī, Muḥammad ibn Aḥmad. (n.d.). Al-Mabsūṭ. Beirut: Dār al-Maʿrifah. [In Arabic]
Al-Shāṭibī, Ibrāhīm ibn Mūsā. (n.d.). Al-Muwāfaqāt. Beirut: Dār al-Maʿrifah. [In Arabic]
Al-Zuḥaylī, Wahbah. (2002). Islamic Jurisprudence and Its Evidences (Al-Fiqh al-Islāmī wa Adillatuh). Damascus: Dār al-Fikr. [In Arabic]
Ben Shalom, M. (2018). Halachic wills and women’s inheritance in Jewish law. Journal of Halacha, 45(1), 57–82.
Ben-Shalom, R. (2018). Jewish law of inheritance. Journal of Jewish Studies, 69(2), 245–262.
Brown, R. (2015). Christian inheritance and Roman law. In M. Todd (Ed.), Roman law in context (pp. 120–140). Cambridge: Cambridge University Press.
Brown, R. E. (2015). An introduction to the New Testament. New Haven: Yale University Press.
Coulson, N. J. (1971). Succession in the Muslim family. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511557965.001
El Alami, D., & Hinchcliffe, D. (1996). Islamic marriage and divorce laws. The Hague: Kluwer Law International.
Esposito, J. L. (2001). Women in Muslim family law. Syracuse: Syracuse University Press.
Freedman, C. (2019). Christian inheritance and secular law. Journal of Christian Ethics, 25(3), 100–120.
Freedman, D. N. (2019). The Anchor Bible Dictionary. New York: Doubleday.
Fyzee, A. A. A. (2002). Outlines of Muhammadan law. Oxford: Oxford University Press.
Hallaq, W. B. (2009). An introduction to Islamic law. Cambridge: Cambridge University Press.
Ibn ʿĀbidīn, Muḥammad Amīn. (n.d.). Radd al-Muḥtār ʿalā al-Durr al-Mukhtār. Beirut: Dār al-Fikr. [In Arabic]
Ibn al-Humām, Kamāl al-Dīn Muḥammad ibn ʿAbd al-Wāḥid. (n.d.). Fatḥ al-Qadīr. Beirut: Dār al-Fikr. [In Arabic]
Islamic Inheritance Jurisprudence. (2018). Islamic Jurisprudence. Qom: Bustān-e Ketāb. [In Persian]
Islamic Wills Trust Services. (n.d.). Islamic inheritance law vs. U.S. law: Bridging the gap with faithful planning. https://islamicwillstrust.com/islamic-inheritance-law-vs-u-s-law-bridging-the-gap-with-faithful-planning
Kahana, Y. (2010). Order of inheritance in Jewish law. Journal of Jewish Law, 10, 1–12.
Kahane, Y. (2010). Inheritance law in Jewish tradition. Hebrew Law Review, 14(1), 33–56.
Kamali, M. H. (2008). Shari‘ah law: An introduction. Oxford: Oneworld Publications.
Law Gratis. (2025). Inheritance laws in Afghanistan. https://www.lawgratis.com/blog-detail/inheritance-laws-in-afghanistan-inheritance-laws-in-afghanistan
LawShun. (n.d.). Christian law of succession in India: Inheritance decoded. https://lawshun.com/article/what-is-christian-law-of-succession-in-india (lawshun.com in Bing)
Mughniyyah, Muḥammad Jawād. (n.d.). Al-Radd (Return). In Inheritance According to the Five Schools of Islamic Law. Retrieved from:
[In Arabic]
Rabb, F. (2020). Gender equality in inheritance in Tunisia and Morocco: Legal reforms. Middle East Law and Governance, 12(3), 210–235.
Schacht, J. (1982). An introduction to Islamic law. Oxford: Clarendon Press.
Sefaria. (n.d.). Jewish inheritance laws. https://www.sefaria.org/
The Babylonian Talmud. (n.d.). Jerusalem: Torah Society. [In Persian]
The Holy Bible. (2011). English Standard Version (ESV). Wheaton, IL: Crossway.
The Holy Bible. (2011). New International Version (NIV). Grand Rapids, MI: Zondervan.
The Indian Succession Act, 1925. Government of India. https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/2385/1/a1925-39.pdf
The New Testament (Persian Translation of the Holy Bible). (n.d.). Tehran: Bible Society. [In Persian]
The Old Testament (Persian Translation of the Holy Bible). (n.d.). Tehran: Bible Society. [In Persian]
The Torah. (n.d.). The Book of Numbers (Chapter 27) and the Book of Deuteronomy (Chapter 21). Jerusalem: Torah Society. [In Persian]
Vatican. (n.d.). Code of Canon Law. https://www.vatican.va/archive/cod-iuris-canonici/cic_index_en.html (vatican.va in Bing)
Wassiyyah. (2021). Inheritance in Christianity. https://wassiyyah.com/inheritance-in-christianity
Zacchaeus Financial. (2022). Biblical inheritance: A financial advisory. https://zacchaeusfinancial.org/biblical-inheritance
Zikri, M., & Isnan, M. (2024). Distribution of inheritance in the perspective of Islamic law: Analysis of the procedures and roles of heirs. Alhamdulillah Jurnal Agama Islam, 3(1), 13–18.
Jewish Encyclopedia. (n.d.). Inheritance. https://www.jewishencyclopedia.com/articles/9290-ketubah
چاپ شده
ارجاع به مقاله
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 عزیزالله حفیظ
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution 4.0 می باشد.
