تحلیل هیدروپلیتیکی پروژۀ قوشتپه و جایگاه آن در راهبُرد توسعۀ ملّی امارت اسلامی افغانستان
Article Sidebar
Main Article Content
چکیده
زمینه و هدف: افغانستان بهعنوان کشور بالادست در حوضۀ آمودریا از ظرفیت هیدروپلیتیکی مهمی برخوردار است؛ اما ضعف نهادی و ناپایداری سیاستهای آبی سبب شده این ظرفیت کمتر در مسیر توسعۀ ملّی بهکار گرفته شود. پروژۀ ملّی قوشتپه بهعنوان یکی از بزرگترین طرحهای آبی کشور، تلاشی راهبردی برای تبدیل قدرت بالقوة آبی به قدرت ژئوپلیتیکی و توسعهیی است. هدف این پژوهش، تحلیل هیدروپلیتیکی پروژۀ قوشتپه و تبیین نقش آن در سیاست خوداتکایی اقتصادی و راهبرد توسعۀ ملّی امارت اسلامی افغانستان بوده است.
روش: این پژوهش با رویکرد تحلیلی ـ تبیینی انجام شده و دادهها براساس منابع کتابخانهیی، اسناد رسمی، گزارشهای تحلیلی و مقالات علمی گردآوری شده است. تحلیل دادهها با روش کیفی مضمونمحور و با تمرکز بر پیوند میان متغیرهای آب، قدرت سیاسی و توسعۀ ملّی صورت گرفته است.
یافتهها: یافتههای پژوهش، نشان میدهد قوشتپه نقطۀ گذار افغانستان از «بازیگر حاشیهیی» به «کنشگر مؤثر» در حوضة آمودریاست و با ایجاد کنترول فیزیکی بر بخشی از جریان آب، به بازتوزیع قدرت آبی و تغییر الگوی وابستهگی پاییندست منجر میشود. در سطح داخلی، این پروژه هستة سیاست خوداتکایی اقتصادی و خودکفایی غذایی است و با احیای کشاورزی شمال، کاهش وابستهگی به واردات گندم و ایجاد اشتغال گسترده، به بازسازی اقتصاد و کاهش وابستهگی معیشتی کمک میکند. در سطح سیاسی، قوشتپه بهمثابه «سرمایۀ نمادین دولت» عمل کرده و از طریق نمایش کارآمدی در مدیریت منابع، نوعی مشروعیت عملکردی برای امارت اسلامی تولید میکند.
نتیجهگیری: موفقیت پایدار پروژه منوط به گذار از هیدروهژمونی سخت به الگوی همکارمحور و نهادینهسازی دیپلُماسی آب با کشورهای پاییندست است. پیوند میان کنترول آب، توسعة اقتصادی و اقتدار سیاسی نشان میدهد قوشتپه میتواند به یکی از ارکان شکلگیری نظم نوین آبی و توسعهمحور در افغانستان و آسیای میانه بدل شود.
Article Details
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution 4.0 می باشد.
سرچشمهها/ منابع
Abdurazzokov, D. (2024). The impact of the Koshtepa canal in Afghanistan on the hydropolitics of Central Asia. Habitus Toplumbilim Dergisi, 5(5), 193–204. https://doi.org/10.62156/habitus.1414068
Al-Muqdadi, S. W. H. (2022). The spiral of escalating water conflict: The theory of hydro-politics. Water, 14(21), 3466. https://doi.org/10.3390/w14213466
Ansari Kargar, Alireza; Eslami, Ruhollah. (2024). The Taliban and the Shanghai Cooperation Organization: The impact of security interaction on politics and economy. Central Asia and Caucasus Studies Quarterly, 30(125), 121–158. https://ca.ipisjournals.ir/article_714201_en.html
Ansari Kargar, Alireza; Hossein, Basir Ahmad; Rahimi, Atiqullah. (2025). The impact of the regional hydropolitics of the Islamic Emirate of Afghanistan on transboundary water resource convergence. Ghalib Scientific-Research Quarterly, 14(2), 47–71. https://doi.org/10.58342/ghalibqj.V.14.I.2.13
Aria, N. (2025a). Exploring the possibility of overcoming the anarchic nature of the international system through a constructivist approach. The IUP Journal of International Relations, 19(1), 7–20. https://doi.org/10.71329/IUPJIR/2025.19.1.7-20
Aria, N. (2025b). The power of ideas: A constructivist reinterpretation of security in international relations. Journal of Social Sciences and Humanities, 2(3), 18–36. https://doi.org/10.62810/jssh.v2i3.120
Akhbari, Abolfazl; Akhbari, Mohammad; Esmail Porrooshan, A. A.; Ranjbar, M.; Bahak, B. (2020). Hydropolitical analysis of the new structure of international relations (Case study: Iran and Afghanistan). Geography (Regional Planning), 10(1), 15–41. http://www.jgeoqeshm.ir/article_109356_en.html
Bréthaut, C., Ezbakhe, F., McCracken, M., Wolf, A., & Dalton, J. (2022). Exploring discursive hydropolitics: A conceptual framework and research agenda. International Journal of Water Resources Development, 38(3), 464–479. https://doi.org/10.1080/07900627.2021.1944845
Crosslin, E. (2025). Monitoring the Qosh Tepa Canal project: A geospatial timeline of Taliban water diversion. Honors Thesis, 1–23.
Darroudi, M., & Mosallanejad, A. (2018). Income on the political settlements approach; the context for improving government policy development capacity. Strategic Studies of Public Policy, 7(25), 223–243.
Doroudi, Masoud; Mosallan-Nejad, Abbas. (2017). An introduction to the political arrangement approach. Strategic Studies of Public Policy Quarterly, 7(25), 223–243. https://sspp.iranjournals.ir/article_29734_en.html
Eslami, Ruhollah; Sarhadi, Reza; Feyzi, Mehdi. (2019). Strategies of water rights diplomacy for securing the Helmand River share. Strategic Policy Research, 8(30), 71–102. https://doi.org/10.22054/qpss.2019.32981.2020
Faraji, Mohammadreza. (2021). Emerging powers and hegemonic order. Strategic Studies Quarterly, 24(2), 183–209.
Ghoreishy, S. Z., Mianabadi, H., & Mousavi Shafaee, S. M. (2019). The role of power in water diplomacy. Iran Water Resources Research, 15(2), 242–264.
Gorgij, Farhad; Khazaei, Zia. (2019). The impact of Helmand hydropolitics on national security of Iran. Political Science Quarterly, 14(47), 49–70.
Halil Burak Sakal. (n.d.). The Vakhsh River Basin and the Rogun Dam. ResearchGate. https://www.researchgate.net/figure/The-Vakhsh-River-Basin-and-the-Rogun-Dam-Source-ENR-2016_fig1_360080622
Hayat, S., Gupta, J., Vegelin, C., & Jamali, H. (2022). A review of hydro-hegemony and transboundary water governance. Water Policy, 24(11), 1723–1740. https://doi.org/10.2166/wp.2022.256
Islam, S., & Repella, A. C. (2015). Water diplomacy: A negotiated approach to manage complex water problems. Journal of Contemporary Water Research & Education, 155(1), 1–10. https://doi.org/10.1111/j.1936-704X.2015.03190.x
Kargar, Alireza Ansari; Fazeli, M. H.; Sadat, S. A. S. (2024). Examining US and EU approaches to state-building in Afghanistan after 2001. Kunduz University International Journal of Islamic Studies and Social Sciences, 18–35. https://doi.org/10.71082/5hkm0712
Khan, A., Kausar, A., Shafiq, M. O., & Ejaz, F. (2025). Pak-Afghan water cooperation in Kabul River basin. International Journal of Policy Studies, 5(1), 1–39.
Khademzadeh, Javad. (2025). The Taliban’s water approach: The impact of the Qosh Tepa project on regional conflict and cooperation. Central Asia and Caucasus Journal, 31(132), 219–244. https://doi.org/10.22034/ca.2025.2067629.1907
Mushtaq, B. K. (2024). The economic importance and self-sufficiency of Qosh Tepa irrigation canal. SSRN. https://doi.org/10.2139/ssrn.5394516
National Development Corporation. (2023). Profile of National Development Corporation of Afghanistan. https://www.ndc.gov.af/wp-content/uploads/2023/09/National-Development-Corporation-Profile-1444-Farsi.pdf
Salihi, A. (2025). The role of Chabahar Port in regional cooperation. Baharistan Scientific Research Quarterly Journal, 143–171. https://doi.org/10.61438/bsrqj.v3i1.175
Shokory, J. A. N., Schaefli, B., & Lane, S. N. (2023). Water resources of Afghanistan under climate change. Hydrological Sciences Journal, 68(3), 507–525. https://doi.org/10.1080/02626667.2022.2159411
Thomas, V., & Warner, J. (2015). Hydropolitics in the Harirud/Tejen River Basin. Water International, 40(4), 593–613. https://doi.org/10.1080/02508060.2015.1059164
Turner, M., & Wangchuk, D. (2025). National development planning and sustainability: The case of Bhutan. Sustainability, 17(7), 3261. https://doi.org/10.3390/su17073261
Zeitoun, M., & Warner, J. (2006). Hydro-hegemony framework for transboundary water conflicts. Water Policy, 8(5), 435–460. https://doi.org/10.2166/wp.2006.054
Zibaei, M., & Qaderi, W. (2025). Middle East protagonists and power shifts in Afghanistan. International Studies Journal, 22(1), 355–380. https://doi.org/10.22034/isj.2025.496680.2269
Zaki, Y., Badiee Azendahi, M., & Golzari, O. E. J. (2022). Hydropolitics in Iran, Afghanistan, and Turkmenistan. Foreign Relations Quarterly, 14(2), 94–135. https://doi.org/10.22034/fr.2022.155793