بررسی مبانی، ضوابط و کارکردهای فقه افتراضی در مذهب حنفی
DOI:
https://doi.org/10.58342/ghalibqj.V.14.I.4.3واژهگانِ کلیدی:
اجتهاد، فقه افتراضی، فقه معاصر، مبانی فقهی، مذهب حنفیچکیده
زمینه و هدف: فقه اسلامی در مواجهه با تحولات شتابان اجتماعی، پزشکی، اقتصادی و فنّاورانه، نیازمند سازوکارهایی برای پاسخگویی روشمند به مسائل نوپدید است، که فقه افتراضی (تقدیری) در مذهب حنفی از مهمترین آنها بهشمار میرود. این رویکرد با تکیه بر فرضسازی عقلانی در چارچوب اصول شرعی، امکان استنباط احکام پیش از وقوع مسائل را فراهم میسازد؛ ازاینرو، مقالۀ حاضر با هدف بررسی مبانی اصولی، تبیین ضوابط و تحلیل کارکردهای فقه افتراضی حنفی در پاسخگویی به مسائل مستحدثه سامان یافته است.
روش: روش تحقیق این مطالعه، توصیفی- تحلیلی با تکیه بر منابع کتابخانهیی بوده است.
یافتهها: یافتههای پژوهش نشان میدهد که فقه افتراضی در مذهب حنفی، با تکیه بر قیاس، استحسان و مقاصد شریعت، دارای ضوابطی روشمند و عقلانی است و نهتنها با فقه واقع تعارضی ندارد، بلکه مکمل آن در پویایی فقه بهشمار میرود. این رویکرد با تقویت ملکۀ اجتهاد، آمادهگی فقهی در برابر نوازل نوپدید و ظرفیت انطباق فقه اسلامی با تحولات زمانه را افزایش میدهد.
نتیجهگیری: فقه افتراضی حنفی، بهمثابۀ پُلی میان نصوص شرعی و واقعیتهای متغیر، جایگاهی مهم در پویایی و آیندهنگری فقه اسلامی دارد. احیای آگاهانۀ این ظرفیت، از طریق بازتولید مبانی نظری، التزام به ضوابط شرعی و توسعۀ کاربستهای معاصر آن، میتواند نقش مؤثری در ارتقای فقه معاصر و پاسخگویی نظاممند به چالشهای نوین ایفا کند.
سرچشمهها/ منابع
The Holy Qur’an. [In Arabic]
Ibn ʿĀbidīn, Muḥammad Amīn. (2003). Radd al-Muḥtār ʿalā al-Durr al-Mukhtār Sharḥ Tanwīr al-Abṣār. Saudi Arabia: Dār ʿĀlam al-Kutub. [In Arabic]
Ibn al-ʿArabī, al-Qāḍī Muḥammad b. ʿAbd Allāh Abū Bakr. (2003). Aḥkām al-Qurʾān. Edited by Muḥammad ʿAbd al-Qādir ʿAṭā. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
Ibn al-Qayyim al-Jawziyya. (1991). Iʿlām al-Muwaqqiʿīn ʿan Rabb al-ʿĀlamīn. Edited by Muḥammad ʿAbd al-Salām Ibrāhīm. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
Ibn Kathīr, ʿImād al-Dīn Abū al-Fidāʾ al-Dimashqī. (1993). Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm. Riyadh: Dār al-Salām. [In Arabic]
Abū Dāwūd, Sulaymān b. al-Ashʿath al-Sijistānī. (1999). Sunan Abī Dāwūd. Riyadh: Dār al-Salām. [In Arabic]
Abū Zahra, Muḥammad. (1947). Abū Ḥanīfa: His Life, His Era, His Opinions and Jurisprudence. Cairo: Dār al-Fikr al-ʿArabī. [In Arabic]
al-Ḥājj, ʿAbdū Khalīl. (2019). Virtual Jurisprudence: Foundations, Regulations, Tools, and Applied Models. Master’s thesis, Faculty of Fiqh and Law, Beirut, Lebanon. [In Arabic]
al-Sayyārī, Badrīya bt. Ṣāliḥ. (2017). Hypothetical Issues and Their Impact on Contemporary Cases in Acts of Worship and Family Law. Riyadh: Dār Kunūz. [In Arabic]
Bādpā, ʿUbayd Allāh. (2011). Virtual Fiqh and Real Fiqh. Zahedan: Nedā-ye Eslām Quarterly, No. 46 (Summer). [In Persian]
al-Bukhārī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. Ismāʿīl. (2000). Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Riyadh: Dār al-Salām. [In Arabic]
al-Baghdādī, al-Khaṭīb. (2004). Tārīkh Baghdād. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
al-Baghawī, Muḥyī al-Sunna Abū Muḥammad al-Ḥusayn b. Masʿūd. (1983). Sharḥ al-Sunna. Damascus: al-Maktab al-Islāmī. [In Arabic]
al-Bayḍāwī, Qāḍī ʿAbd Allāh b. ʿUmar. (2006). Minhāj al-Wuṣūl ilā ʿIlm al-Uṣūl. Beirut: Muʾassasat al-Risāla. [In Arabic]
al-Tuwayjirī, Ḥamūd b. ʿAbd Allāh. (2009). Condemning Recklessness in Issuing Fatwas and Altering Legal Rulings. Amman: Dār al-Ḥasan. [In Arabic]
al-Jawharī, Ismāʿīl b. Ḥammād. (1965). al-Ṣiḥāḥ: Crown of the Arabic Language. Edited by Aḥmad ʿAbd al-Ghafūr ʿAṭṭār. Cairo: Dār al-ʿIlm. [In Arabic]
al-Ḥijjāwī, Abū al-Najāʾ Mūsā. (n.d.). al-Iqnāʿ fī Fiqh al-Imām Aḥmad b. Ḥanbal. Edited by ʿAbd al-Laṭīf al-Subkī. Beirut: Dār al-Maʿrifa. [In Arabic]
al-Ḥijwī, Muḥammad b. al-Ḥasan. (1996). al-Fikr al-Sāmī fī Tārīkh al-Fiqh al-Islāmī. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
al-Ḥimyarī, Nashwān b. Saʿīd. (1999). Shams al-ʿUlūm wa-Dawāʾ Kalām al-ʿArab. Edited by Ḥusayn al-ʿUmayrī et al. Beirut: Dār al-Fikr al-Muʿāṣir. [In Arabic]
Ibn Rajab al-Ḥanbalī, ʿAbd al-Raḥmān b. Aḥmad. (1988). Jāmiʿ al-ʿUlūm wa-l-Ḥikam. Beirut: Dār al-Maʿrifa. [In Arabic]
Khallūq, Ṣalāḥ al-Dīn. (2013). Virtual Jurisprudence and Its Applications to Contemporary Issues. Beirut: Dār Ibn Ḥazm. [In Arabic]
al-Dāraquṭnī, ʿAlī b. ʿUmar b. Aḥmad. (2004). Sunan al-Dāraquṭnī. Beirut: Muʾassasat al-Risāla. [In Arabic]
al-Zabīdī, Abū al-Fayḍ Muḥammad b. Muḥammad. (2001). Tāj al-ʿArūs min Jawāhir al-Qāmūs. Edited by ʿAbd al-Karīm al-ʿAzbāwī. Kuwait: Kuwait Foundation for the Advancement of Sciences. [In Arabic]
al-Zuḥaylī, Wahba. (1997). Islamic Jurisprudence and Its Evidences. Damascus: Dār al-Fikr. [In Arabic]
Zaydān, ʿAbd al-Karīm. (2001). An Introduction to the Study of Islamic Law. Cairo: Dār ʿUmar b. al-Khaṭṭāb. [In Arabic]
al-Subkī, Taqī al-Dīn Abū al-Ḥasan. (1995). al-Ibhāj fī Sharḥ al-Minhāj. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
al-Sarakhsī, Muḥammad b. Aḥmad. (1993). al-Mabsūṭ. Beirut: Dār al-Maʿrifa. [In Arabic]
al-Shāṭibī, Abū Isḥāq Ibrāhīm b. Mūsā. (1996). al-Muwāfaqāt fī Uṣūl al-Sharīʿa. Beirut: Dār al-Maʿrifa. [In Arabic]
Shaʿbān, Zakī al-Dīn. (1968). Principles of Islamic Jurisprudence. Cairo: Dār al-Nahḍa al-ʿArabiyya. [In Arabic]
al-Shawkānī, Muḥammad b. ʿAlī. (1994). Fatḥ al-Qadīr. Damascus: Dār Ibn Kathīr. [In Arabic]
ʿUmar, Aḥmad Mukhtār. (2008). Dictionary of Contemporary Arabic Language. Cairo: ʿĀlam al-Kutub. [In Arabic]
al-Qaḥṭānī, Saʿīd b. Mutʿib. (2013). “Virtual Fiqh: Its Reality and Legal Ruling.” Journal of the Saudi Fiqh Association, No. 16, Imam Muhammad ibn Saud Islamic University. [In Arabic]
Qaradāghī, ʿAlī. (2005). Jurisprudence of Contemporary Medical Issues. Beirut: Dār al-Bashāʾir al-Islāmiyya. [In Arabic]
al-Kāsānī, ʿAlāʾ al-Dīn Abū Bakr b. Masʿūd al-Ḥanafī. (1986). Badāʾiʿ al-Ṣanāʾiʿ fī Tartīb al-Sharāʾiʿ. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
al-Kubaysī, ʿUmar Shākir. (2014). “Evaluative Fiqh and Its Relation to Contemporary Issues.” Journal of Islamic Sciences, No. 9, University of Iraq. [In Arabic]
Karīm, Ṣāliḥ ʿAbd al-ʿAzīz. (2032). Cloning: Technology, Benefits, and Risks. Paper presented to the 10th Session of the Islamic Fiqh Academy; published in Journal of the Islamic Fiqh Academy, No. 10, Jeddah. [In Arabic]
Mālikī, Ḍāwiya & Lūnīs, Fāṭima. (2020). Virtual Jurisprudence in the Mālikī School: Theory and Practice. Master’s thesis, Ahmed Draya University, Adrar, Algeria. [In Arabic]
International Islamic Fiqh Academy. (1988). Resolutions and Recommendations of the International Islamic Fiqh Academy: Fourth Session. Jeddah: Organization of Islamic Cooperation. [In Arabic]
Ministry of Awqaf and Islamic Affairs (eds.). (2006). Kuwaiti Encyclopedia of Islamic Jurisprudence. Kuwait: Dār al-Salāsil. [In Arabic]
Muslim, Abū al-Ḥusayn Muslim b. al-Ḥajjāj al-Qushayrī. (2000). Ṣaḥīḥ Muslim. Riyadh: Dār al-Salām. [In Arabic]
al-Nuʿaymī, Muḥammad ʿAlī Aḥmad. (2014). Virtual Jurisprudence in the Shāfiʿī School. PhD dissertation, International Islamic Sciences University, Amman. [In Arabic]
Namla, ʿAbd al-Karīm b. ʿAlī. (1999). al-Muhadhdhab fī ʿIlm Uṣūl al-Fiqh. Riyadh: Maktabat al-Rushd. [In Arabic]
Nihād, ʿUmar. (2006). Virtual Jurisprudence in the School of Abū Ḥanīfa. Master’s thesis, Imam al-Aʿẓam Abū Ḥanīfa College, Mosul, Baghdad. [In Arabic]
چاپ شده
ارجاع به مقاله
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 عبدالناصر امینی
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution 4.0 می باشد.
