حق زن در فسخ و تفریق نکاح در پرتو اصولنامۀ تفریق زوجین افغانستان؛ راهکاری برای پیشگیری از منازعات خانوادهگی
DOI::
https://doi.org/10.58342/ghalibqj.V.15.I.2.3کلمات کلیدی:
حق زن, فسخ نکاح, تفریق نکاح, اصولنامۀ تفریق زوجین, فقه حنفی, منازعات خانوادهگیچکیده
زمینه و هدف: خانواده در اسلام از بنیادیترین نهادهای اجتماعی است و اصل در رابطۀ زوجیت بر دوام، مودت، رحمت و رعایت حقوق متقابل استوار میباشد؛ بااینحال، گاهی ادامۀ زندهگی مشترک به دلیل تحقق برخی اسباب شرعی و حقوقی، به منشأ ضرر، بلاتکلیفی، خصومت و منازعات خانوادهگی تبدیل میشود. این پژوهش با هدف بررسی حق زن در فسخ و تفریق نکاح در پرتو اصولنامۀ تفریق زوجین افغانستان و تبیین نقش آن در پیشگیری از منازعات خانوادهگی انجام شده است.
روش: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از لحاظ روش، توصیفی ـ تحلیلی است و دادههای آن به شیوۀ کتابخانهیی گردآوری شده است. مواد اصولنامۀ تفریق زوجین افغانستان و منابع فقهی آن، با تمرکز بر مبانی فقه حنفی، بررسی شده و موارد حق زن در فسخ، تفریق، خلع و مراجعه به محکمه تحلیل گردیده است.
یافتهها: یافتههای پژوهش نشان میدهد که اصولنامۀ تفریق زوجین افغانستان، با تکیه بر فقه حنفی، در مواردی مانند عدم کفائتِ شرطشده، خیار بلوغ، سوء اختیار ولی، مفقودبودن شوهر، عیوب خاص زوج، خلع و متعنّتبودن شوهر، برای زن راههایی جهت فسخ، تفریق، جدایی توافقی یا مراجعه به محکمه پیشبینی کرده است. این حقوق مطلق نیست، بلکه به تحقق سبب معتبر، اثبات قضایی و در بسیاری موارد به حکم محکمه وابسته است. همچنین، اصولنامه در برخی موارد، مانند غایب غیرمفقود و عدم پرداخت نفقه، دایرۀ تفریق قضایی را محدود ساخته است.
نتیجهگیری: حق زن در فسخ و تفریق نکاح در پرتو اصولنامۀ تفریق زوجین افغانستان، در صورت تطبیق درست، میتواند با فراهمساختن مسیر شرعی و قضایی برای حل نکاح زیانبار، رفع بلاتکلیفی، جلوگیری از تصمیمهای خودسرانه و انتقال اختلافات خانوادهگی به چارچوب محکمه، در پیشگیری از منازعات خانوادهگی نقش مؤثر ایفا کند. تحقق کامل این نقش نیازمند آگاهی حقوقی زنان و خانوادهها، رسیدهگی محرمانه و عادلانه و تدوین طرزالعملهای اجرایی روشن است.
مراجع
The Holy Qur’an. [Arabic]
Ibn ʿĀbidīn, Muḥammad Amīn ibn ʿUmar. (2000). Radd al-Muḥtār ʿalā al-Durr al-Mukhtār (Ibn ʿĀbidīn’s Gloss). Damascus: Dār al-Thaqāfa wa al-Turāth. [Arabic]
Ibn Manẓūr, Muḥammad ibn Mukarram. (n.d.). Lisān al-ʿArab. Beirut: Dār Ṣādir. [Arabic]
Ibn al-Humām, Kamāl al-Dīn Muḥammad ibn ʿAbd al-Wāḥid. (2003). Fatḥ al-Qadīr: Commentary on al-Hidāya, Vol. 4. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [Arabic]
Aḥmadī, Zahrā. (2020). “An Examination of the Cases of Annulment of Marriage in Islamic Jurisprudence and the Positive Laws of Afghanistan.” Islamic Law Research Journal, 1(1), 41–63. [Persian]
Official Gazette Directorate, Ministry of Justice. (2026). Regulation on the Separation of Spouses in Afghanistan. Official Gazette, Serial No. 1489, 8 April 2026 / 21 Shawwāl 1447 AH. Kabul: Ministry of Justice of the Islamic Emirate of Afghanistan. [Persian]
Burhānpūrī, Shaykh Niẓām, and a Group of Indian Scholars. (2000). al-Fatāwā al-Hindiyya fī Madhhab al-Imām al-Aʿẓam Abī Ḥanīfa al-Nuʿmān. Beirut, Lebanon: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [Arabic]
Ḥusaynī, Sayyid Amrullāh. (2022). “A Reconsideration of the Grounds for Annulment of Marriage and an Examination of the View that Its Cases Are Exclusively Defined from the Perspective of the Family Jurisprudence System.” Research Journal of Social Jurisprudence, 10(2), 307–328. [Persian]
al-Zuḥaylī, Wahba. (1985). Islamic Jurisprudence and Its Evidence. 2nd ed. Damascus: Dār al-Fikr. [Arabic]
Ṣādiqī, Muḥammad. (2013). “Defects Constituting Grounds for Annulment of Marriage in the Ḥanafī and Shāfiʿī Schools.” Jurisprudential and Philosophical Studies, 4(15), 87–106. [Persian]
ʿUthmānī al-Tahānawī, Ẓafar Aḥmad. (1997). Iʿlāʾ al-Sunan. Edited and annotated by Muḥammad Taqī ʿUthmānī. Karachi: Idārat al-Qurʾān wa al-ʿUlūm al-Islāmiyya. [Arabic]
ʿĪdān, Hayāʾ Muḥammad. (2025). “Kafāʾa (Compatibility) in Marriage in Islamic Jurisprudence and the Saudi Personal Status Law.” Umm al-Qura University Journal of Sharia Sciences and Islamic Studies, No. 100. Available at: https://uqu.edu.sa/jill/153346 [Arabic]
al-Fayyūmī, Aḥmad ibn Muḥammad. (n.d.). al-Miṣbāḥ al-Munīr fī Gharīb al-Sharḥ al-Kabīr. Edited by Dr. ʿAbd al-ʿAẓīm al-Shanāwī. 2nd ed. Beirut: Dār al-Maʿārif. [Arabic]
al-Qudūrī, Abū al-Ḥusayn Aḥmad ibn Muḥammad. (2022). Mukhtaṣar al-Qudūrī. Karachi: Maktabat al-Bushrā. [Arabic]
al-Kāsānī, ʿAlāʾ al-Dīn Abū Bakr ibn Masʿūd. (2005). Badāʾiʿ al-Ṣanāʾiʿ fī Tartīb al-Sharāʾiʿ. Cairo: Dār al-Ḥadīth. [Arabic]
Kāẓim, Ḥaydar Ḥusayn. (2025). “Separation Due to Material and Moral Harm Suffered by One of the Spouses: A Legal Study in Comparison with Islamic Jurisprudence.” University of Kufa: Kufa Studies Center Journal, Vol. 1, No. 35. Available at: https://journal.uokufa.edu.iq/index.php/ksc/article/view/4690/4319 [Arabic]
Arabic Language Academy. (2004). al-Muʿjam al-Wasīṭ. 4th ed. Cairo: Maktabat al-Shurūq al-Dawliyya. [Arabic]
al-Marghīnānī, Burhān al-Dīn ʿAlī ibn Abī Bakr. (2011). al-Hidāya: Commentary on Bidāyat al-Mubtadī. Karachi: Maktabat al-Bushrā. [Arabic]
al-Mawṣilī, ʿAbd Allāh ibn Maḥmūd ibn Mawdūd. (2025). al-Ikhtiyār li-Taʿlīl al-Mukhtār. Edited by Abū Lubāba Shāh Manṣūr. Damascus: Dār al-Rawḍa. [Arabic]
چاپ شده
ارجاع به مقاله
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 عبدالناصر امینی, عتیقالله رحمانی, بسم الله موحد
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution 4.0 می باشد.
